Zvonko Stantić: Prilog biografiji biskupa Ivana Antunovića

Biskup Ivan pl. Antunović još 1882. godine traži od nadbiskupa Hajnalda dobro poznavanje bunjevačkog jezika za sve sveštenike koji rade među Bunjevcima

Bilo sa koje bunjevačke strane pisali o našem rodoljubu i priporoditelju biskupu Ivanu Antunoviću (19.jun 1815.-13.januar 1888.), za kojeg u pojedinim dokumentima, matičnim knjigama i evidencijama stoji – nobilis, što znači plemićkog porikla, po pravilu u prvi plan izlazi pitanje maternjeg jezika i tumačenje njegove nacionalne pripadnosti. Kako se u nedostatku relevantnijih istorijskih dokaza u svemu tome, pristupa izvođenju posridnih dokaza, što nije neuobičajeno u društvenoj praksi, u ovom članku donosimo privod sa madžarskog na bunjevački, pisma koje je 1882. godine, Antunović na 10 strana formata približno A5, poslo nadbiskupu Hajnaldu (Ludovicus Haynald; 1868.-1891.) u to vrime u časti Izabranog biskupa Bosonskog. Pismo je, sudeći po razvučenom rukopisu i krupnim slovima, piso u otežanim zdravstvenim uslovima (19. јун 1815. — 13. јануар 1888.) u svojoj 67. godini, ali govori i o dobrim međusobnim odnosima, koji su se ogledali i u tome da je Antunović u čestom i dugotrajnom odsustvovanju nadbiskupa Hajnalda obavljao operativno njegov poso. Manje je poznato da se do časti biskupa nije moglo doći ko sada, s obzirom da je budući biskup u to vrime biran iz redova takozvanih “foldes ur”-a, što bi značilo da mora biti zemljoposidnik (istina ne mora biti veleposidnik), a biro ga je nominalno mađarski kralj, koji je zbog toga imao zvanje apostolskog kralja, dok je papa samo službeno sprovodio tu odluku. Ovu praksu i prirogative, od Trianona, sve do 1989. godine, zadržala je mađarska vlada, odnosno u praksi, vladajuća partija, nudeći papi tri moguće opcije. Pored plemićkog porikla i ugledne familije iz koje je poticao, od pomoći su mu  bili rođaci Adalbert Antunović, podžupan Bač-Bodroške županije, ko i tajni kraljevski savitnik, baron Stipan Rudić. Bilo je to vrime kad su feudalci Bunjevci u Ugarskoj, imali nezamislivo velike poside, gradili crkve i dvorce, vodeći koliko je bilo moguće računa o orođavanju sa feudalnim  zemljoposidničkim ali ipak bunjevačkim familijama, dok se danas, paradoksalno, više paštrimo oko odnarođivanja. Da bismo shvatili bolje položaj iz kog se biskup Antunović, s pravom obraća nadbiskupu Ljudevitu Hajnaldu, evo prigleda iz zvaničnog šematizma Kaločke nadbiskupije, koja su bila Antunovićeva ovlašćenja tokom cilokupne karijere, kao popune praznine nastale u ranijem periodu, u kojem nailazimo na dosta improvizacija u tekstovima, koje se umnožavaju navođenjem takvih izvora.

Godine 1839. Ivan Antunović je kapelan, radni saradnik u Čantaviru (Capellani curati, Cooperatores) prigledajući čantavirske matične knjige spomenutog perioda, nisam naišao na njegove zapise, 1840. je već Vođa protokolne evidencije Konsistorije (Protocollista consistorii, Protocollista s.sedis), 1841. je na bolovanju u svojstvu almaškog crkvenog notara i arhivara (emeritus Sacrae Sedis Notarius una Arhivarius curat valetudinem Alamasini), 1842. je Ceremonijar pomoćnog biskupa (Domini episcopi suffraganei colocensis caeremonarius), od 1843. do 1859. je župnik i administrator u Bačalmašu (Parochi, Administratores Bácsalmás), od 1852. do 1859. je i Dekan Gornjotiskog dekanata (Arhi-diaconatus Tibiscanus), 1860. je crkveni sudija, dok je sam biskup, vrhovni sudija u biskupiji. (Assessores). Sud se zove Tribunal Diocezis, njime danas rukovodi crkveni vikar za pravo, što je u našoj biskupiji g. Geza Zapletan, župnik u Kanjiži. 1860. i 1861.  je Penitencijar (Poenitentiarius), 1864. je Opat Blažene Divice Marije, (BMV -Beata Maria Virgo) sliva reke Kireš (Abbas BMV de Curru seu Kereki juxta fluvium Körös) 1866. je Opat Blažene Divice Marije, (BMV – Beata Maria Virgo) sliva reke Kireš i penitencijar (Abbas BMV de Curru seu Kereki juxta fluvium Körös, Poenitentiarius), 1867. do 1875. je Opat Blažene Divice Marije, (BMV – Beata Maria Virgo) sliva reke Kireš, penitencijar i ispitivač prosinodalni (Abbas BMV de Curru seu Kereki juxta fluvium Körös, Poenitentiarius, Pro-Sinodalis Examinator), od 1876. do 1882. je Opat Blažene Divice Marije, (BMV – Beata Maria Virgo) sliva reke Kireš (Abbas BMV de Curru seu Kereki juxta fluvium Körös), od 1776. do 1778. je Kanonik penitencijar (Can. Poenitentiarius) što bi značilo – ovlašćen je po pravilu jedan sveštenik u biskupiji, da u pridviđenim okolnostima umisto biskupa, u baziliki daje razrišenja, koja su u domenu biskupa. U našoj biskupiji, to je rektor „Augustinijanuma“ dr. Tivadar Feher, 1876. je Ispitivač prosinodalis (Causarum Auditor Generalis et Pro-Synodalis Examinatorii Praeses, navodi se i ko Causarum auditor Generalis i ko Praeses una Examinator, a Ispitivač prosinodalis, ispituje  kapelane, koji prvih 5 godina imaju  svake godine župne ispite. Od 1877. je Titularni ili naslovni biskup Bosonski (Titularis Episcopus Bosoniensis) što je u to vrime (od 12. vika) nepostojeća biskupija na bliskom istoku, a nikako bosanski, kako niki pogrišno pišu. Od 1878. je Izabrani biskup Bosonski (Electus Episcopus Bosoniensis). Zanimljivo je da je od 1904.-1905. i Adalbert Majer (Adalberts Mayer) bio biskup Bosonski (Electus Episcopus Bosensis), kao i da je njegov nadbiskup Ljudevit Hajnald, na to misto izabran sa položaja naslovnog biskupa, dakle to je položaj koji se daje između ostalog da bi neko ostao u administrativnom crkvenom centru na visokoj službi, jer rezidencijalni biskup dobija teritoriju na kojoj ima prava i obaveze crkvenog administriranja i življenja.

Tekst pisma glasi:

Poštovani gospodine Velečasni Biskupe

Mesne Nadbiskupije

Jedinu svrhu svog života nalazim u slavi Božijoj i spasenju ljudi. Moja jučerašnja izjava, što se tiče poznavanja rackog jezika, imala je povod da dotične osobe, makar se i naljutile na mene, prime na znanje veliku važnost poznavanja jezika, do onog stepena koji opravdava najuzvišeniji cilj njihovog poziva. Tu moju izjavu, gospoda velečasna Schweizer i Mayer, ne samo što su osporavala, već i poricala, a bio sam i pozvan da imenujem one koji bunjevački jezik ne poznaju kao obučeni muškarci, odnosno ne umiju svoje misli i osićanja da iskažu, tako kako umi taj koji posiduje znanje jezika shodno svom zvanju.

[slika]

Stranice Antunovićovog pisma

Iz ovoga proizilazi da ni tvrdnju ni poricanje prosto nije moguće samo ričima potkripiti, stoga imam namiru da budem veoma lojalan prema mojim protivnicima, i da bih stvar mogao dovesti na pravi put, uzimam hrabrost da dam pridlog sa kojim želim vašu Uvaženost upo-znati, mada znam da vaša Eminencija ima posla na pritek, i nipošto ne želim ni minut oduzeti od vašeg dragocinog vrimena.

Položio bih 100 forinti kao nagradu i 50 forinti za troškove onom svišteniku koji vlada ili ne vlada bunjevačkim jezikom, na gori navedeni način, isto tako 50 forinti učitelju ili učiteljici za nagradu i 50 forinti za troškove. Isto bi toliko položila i dva gospodina Velečasna, pošto su oni isto tako mirodavni kao ja, juridice čak i više.

Ukoliko osoba dokaže svoje znanje u poznavanju jezika, ja ću joj isplatiti obećanu nagradu i novac za troškove. Ukoliko osoba ne pokazuje odgovarajuće znanje, u tom slučaju su moji protivnici dužni da plaćaju. Izuzetak čine od svištenih lica velečasni Balogh, Dalich, Macskovics. Od učitelja Guzmics, Mandics i naravno oni koji uče u preparandiji i simeništu u Kaloči.

Ispit bi imao slideće uslove: zadao bih jedno poglavlje iz Toma Kempiš da se privede na bunjevački jezik koji se i kako govori u našoj župi. Na ispitu bi bili prisutni i gospoda Velečasna i ja, vrime trajanja ispita bi bilo pola dana i ne bi se smio koristiti nijedan priručnik. Za ocinjivanje bi se dogovorili. Moj pridlog je da privod odgovara po-znavanju jezika obrazovanog i jezički potkovanog čovika koji umi da pripozna misli i osićanja autora tog teksta.

Kao što sam i kazao, želim da budem lojalan. Dajem slobodu poštovanoj gospodi Velečasnima da oni imenuju i odaberu svištenika, učitelja ili učiteljicu za koje smatraju da imaju to znanje. Ukoliko oni moj pridlog smatraju nelojalnim iz bilo kog razloga, tada njihovu izjavu, na moju veliku žalost, mogu smatrati ne trudom da se otkrije prava istina, već gestom neljubaznosti i netrpeljivosti u odnosu na mene.

Sa puno poštovanja se obraćam vašoj Dostojnosti i molim Vas, da ovu moju izjavu prinesete punocinjenoj gospodi Velečasnima, koje sam u gornjem tekstu često spominjao.

Duboko cinjenom gospodinu Velečasnom, Biskupu Mesne Nadbiskupije.                                                                    Vaš poštivajući službenik

Antunović Ivan

U Kaloči, septembar 27. 1882. g.

Ovako eksplicino izražen vridnosni stav o BUNJEVAČKOM JEZIKU, njegovo upravo imenovanje bunjevačkim jezikom, o obavezi poznavanja čak, da ga popovi poznaju na nivou izobraženih ljudi, kako biskup Antunović kaže, teško je relativizovati, koliko god se pojedinci silom upirali u svom nepoznavanju artefakata, glupo tvrdeći da je bunjevački jezik i Bunjevci srpska izmišljotina. Ti bi mogli da istražuju dokumente umisto stranih knjiga i internet članaka naći u jednom komšijskom arhivu dokument na nemačkom jeziku iz 1736. godine u kojem stoji „bunievishe Raczen“, istina takvi ovu nemačku kovanicu nisu mogli naći u objavljenim knjigama, ali ona ipak u stvarnosti postoji. O tome da sve to neće biti publikovano mogu samo da maštaju. U pismu biskupa Ivana plemenitog Antunovića, sve je čak alegorijski duhovito, spontano i direktno. Svakome ko dovede u sumnju originalnost dokumenta, kojeg u svih 10 strana imam kao i mnoge druge, skenirane u velikoj rezoluciji, možem suprotstaviti pismenu validaciju (overu originalnosti elek-tronskog zapisa) crkvenog arhiva.

 

Aleksandar Raič: Poriklo i formiranje identiteta bački Bunjevaca: domašaji i ograničenja vlaške hipoteze

UVOD

Obadve narodne skupine bački Bunjevaca, razdvojene povlačenjom 1921. godine posrid bunjevačkog (Bajskog) trougla mađarsko-srpske državne granice, zahvaćene su ubrzanom depopulacijom i dovedene, zahvaljujuć daleko odmaklom procesu prirodne asimilacije[1], u stanje razdrobljene i marginalizovane zajednice. U prvim decenijama 21. vika u srpskom/vojvođanskom dilu bunjevačkog naroda, na osnovu popisa stanovništva 2011. godine, mogu se identifikovat dvi brojno skoro jednake manjinske nacionalne zajednice – Bunjevci i Hrvati bunjevačkog porikla. Za obadve ove zajednice karakteristična je ubrzana nadprosična depopulacija i jenjavanje govorne komunikacije na bačkim Bunjevcima maternjoj štakavskoj ikavici, ko glavnom markeru njeve etničke identifikacije[2].

Za Hrvate bunjevačkog porikla, iza ovog demografsko-kulturnog problema, mož se nazrit nedovršen proces integracije u hrvatski nacionalni identitet, produžavanje, nakon identicida nad Bunjevcima i Šokcima iz 1945. godine, moratorijuma nacionalnog samoidentifi-kovanja dila nacionalno izjašnjeni Hrvata u Vojvodini[3].

Za Bunjevce, što se samoidentifikuju ko privrženici bunjevačke nacionalne zajednice per se, problem je složeniji i tiče se njevog kolektivnog samoodređenja u okruženju naroda čiji naciotvorni procesi su poslidnji decenija dostigli zenit[4]. Problem ove manjinske zajednice je njezino suočavanje sa barijerama izlaska iz stanja etničkog relikta[5] i konstituisanja ko nacionalne zajednice sposobne za održivi razvoj u savrimenim okolnostima. Za  samoodređivanje Bunjevaca ko starinaca (indigenious minority), u ovoj konfliktnoj naciotvornoj situaciji, postavlja se ko problem, priispitivanje tradicionalnog etničkog identiteta i izgradnja modernog, sa savrimenošću sinhronizovanog, bunjevačkog nacionalnog identiteta[6]. To je prvenstveno samootkrivački poduhvat okrenit endogenim faktorima izlaska Bunjevaca iz stanja „egzotičnog etničkog relikta“ ko i egzogenim faktorima njevog razvoja ko modernog bunjevačkog civilnog društva u savrimenom, postmodernom dobu[7].

Aktuelno stanje bački Bunjevaca, ko etničkog relikta, pokušo je objasnit Bojan Todosijević dovodeć u vezu svojstva njevog etniciteta sa nesposobnošću samoizgradnje kao moderne nacije. On odgovor na pitanje: Zašto Bunjevci nisu postali nacija? zasniva na argumentu o „primarnosti religijskog, a ne etničkog kriterija u izgradnji nacija u Jugoslaviji“. (Todosijević, B., 2002. str. 8.)[8].

Naša studija bački Bunjevaca, ko neostvarene nacije, orijentisana je hipotezom o marginalizaciji i tabuizaciji vlaške pridistorije, ishodnog “praska” i početka etnogeneze Bunjevaca u dilu istraživačke i u nacio-nalno-ideološki angažovanoj publicističkoj literaturi, radi brisanja njevog kolektivnog pamćenja o sopstvenoj buntovnoj prošlosti u kojoj su njevi prici formirali elemente etno-političkog identiteta na osnovu koji je počo njev autohtoni etno-nacionalni razvoj. Brisanjom etno-političkog markera iz etničkog identiteta bački Bunjevaca, njev etnički identitet je blokiran na nivou tradicionalne ruralne katoličko-folklorne kulture, koja otežava razvoj bunjevačkog nacionalnog identiteta, njemu odgovarajuće solidarnosti civilnog društva i institucionalizacije težnji ka samoodređenju i ostvarivanju kolektivni građanskih prava.

Sa svišću o početku svoje nacionalne istorije, datovanim na doseljavanje u Bačku krajom 17. vika, i sa mutnim, mistifikovanim ubiciranjom svoje postojbine (rika Buna u Hercegovini), formiranje bunjevačkog nacionalnog identiteta ostalo je brez realnog istorijskog oslonca. Otuda su Bu-njevci narod brez samorazumivanja zajedničkog porikla, ko svojeg bitnog etničkog markera, i izvorišta etničke političke subjektivacije.

S tom prazninom u svojem etničkom identitetu, Bunjevci su postali plen ideologija asimilacije u druge nacionalne identitete. Do danas oni se ne uspivaje konstituisat ko civilno društvo sposobno za održivi razvoj ko solidarne, na tradiciji vlaški pravica i seljačkih liga zasnovane, manjin-ske nacionalne zajednice. U tom se mož tražit ideološki razlog neostvarene nacionalne zajednice i objašnjenje uzroka depopulacije i etničkog gašenja bački Bunjevaca.

VLAŠKA HIPOTEZA O PORIKLU BUNJEVACA

O poriklu Bunjevaca plasirano je u naučnoj literaturi i publicistici, od 19. vika do danas, niz pritpostavki[9]. Poznate su tvrdnje Ivana Antunovića o tračko-ilirskom etničkom ishodištu Bunjevaca, Mije Mandića povezivanje Bunjevaca sa antičkim narodom Buna, Dominika Mandića sa rimskim mauritanskim legionarima, Simonovićovo povezivanje sa Vlasima, kao i panhrvatsko (Bunjevci kao subetnija hrvatskog naroda) i pansrpsko (obuhvatanje Bunjevaca kao Srba-katolika u jedinstveni srpski narod) poimanje porikla svih zapadnobalkanskih Slovena. U ovoj studiji nastojimo testirati vlašku hipotezu ko najprimereniju zahtivima naučnog metoda[10].

Praktična svrha pritpostavki i tvrdnji o poriklu Bunjevaca i njevog propagiranja je uticaj na formiranje bunjevačkog nacionalnog identiteta, i na toj osnovi, razvoja autohtonog, samosvojnog naroda ili, pak, njegova asimilacija u jednu od konfrontiranih državotvorni nacija na području Bačke – Srba el Hrvata. Ova pozadina diskursa o Bunjevcima zahtiva razjašnjenje različiti pristupa poriklu i imenu Bunjevaca kako bi postavljanje vlaške hipoteze u osnovu naše studije dobilo naučnu virodostojnost.

Postoje četri „službene“ koncepcije o poriklu Bunjevaca. Koliko one odgovaraje zahtivu korektnosti naučnog zasnivanja hipoteza?

1) Tradicionalna samoidentifikacija Bunjevaca svodi se na pojednostavljenu tvrdnju “Mi smo Bunjevci. Didovi nam iz daleka od rike Bune”. Ova tautološka tvrdnja poriklo svodi na geografsku lokaciju kao ishodište migracija; ona je oslonac “toponimske” koncepcije koja de-etnizuje Bunjevce (slično Posavcima, Šumadincima i sl.).

2) Autohtona koncepcija – Bunjevci su narod-etnicitet po sebi (imaje primordijalne etničke karakteristike) i za sebe (imaje čvrsto uvirenje samoidentifikacije ko Bunjevaca) koji vodi poriklo od starosidilaca Podunavlja (varijante etnički identifikovanog porikla od Tračana i Ilira, Buna, staroSlovena) ili polietničkih starosidilaca zapadnog Balkana-Vlaha (u obadva slučaja sa etnicitetom formiranim prije drugog talasa doseljavanja starohrvatskih i starosrpskih plemena iz vrimena vizantiskog cara Iraklija). Ovi poslidnji (Vlasi) prošli su višeslojnu akulturaciju (romanizaciju pod Rimljanima i kasniju slovenizaciju – hristijanizaciju pod uticajom dviju sfera podiljenog hrišćanstva – ortodoksizaciju-srbizaciju ili katoličenje-hrvatizaciju, dilom i potpadanje pod bosanski-bogumilski uticaj). Koncepcija autohtonog bunjevaštva iđe tragom antičkog protoindoevropskog naroda Buna-Bunijevaca i zahtiva razvoj do celovite naučne hipoteze[11]. U knjigi “Buni, Bunijevci, Bunjevci” (2009) Mijo Mandić je postavio pojmovni okvir za razvijanje ove hipoteze.

3) Bunjevci su Srbi-katolici – Redukcionistička hipoteza koja etnicitet svodi na versko-pravoslavno identifikovanje i, na toj osnovi, dalje izvođenje srpske nacionalnosti Bunjevaca. Istoriografska evidencija pokazuje, u ranom periodu virske podile u hrišćanstvu, pravoslavnu pripadnost dila protobunjevačkih rodova sa područja pod kontrolom sridnjovikovne srpske države (severna Albanija, istočna Hercegovina). Kasnija evolucija ovih rodova – migracija u zapadnu Hercegovinu i Dalmaciju, pokazuje, zahvaljujuć misionarstvu franjevaca, svrstavanje u katoličanstvo (mestimično povratno uskakanje pod tursku vlast i korištenje pridnosti pripadnosti crkvi istočnog obreda).

4) Bunjevci su subetnijska skupina hrvatskog naroda – Primordijalistička koncepcija izvođenja savrimene etnički heterogene hrvatske nacije iz starohrvatskog državnog kontinuiteta. Protobunjevački rodovi iz predturske i turske etape, kao nastavljači starohrvatskih rodova (didića i pohrvaćeni kmetova unapriđeni u vojnički stalež – haramije, hajduci), koji se nisu islamizovali niti izbigli prid turskim osvajačima, podložni amalgamaciji-prislojavanju od strane vlaha-katolika. Otvoreno je pitanje da li su, kada, kako i zašto ovi starosidilački hrvatski rodovi privatili bu-njevački etnonim i, tokom 17. i 18. vika ponovo hrvatizovani; koncepcija hrvatstva Bunjevaca je virovatno naknadno učitana iz perspektive hrvatskog naciotvornog procesa iz polovine 19. vika. –  Varijanta ove hipoteze je agresivna antibunjevačka koncepcija o Bunjevcima kao “umjetnoj naciji” konstruisanoj od strane konzervativni srpski nacio-nalista, kojom srpska nacionalna država negira hrvatstvo Bunjevaca a podunavski Hrvati bunjevačkog porikla koriste bunjevačko ime ko mimikrijski etnonim u okolnostima mađarskog i srpskog asimilatorskog pritiska. – Hipoteza je konstruisana u okolnostima hrvatsko-srpskog konflikta oko “hrvatskog etničkog prostora Bačke” predviđenog za pripajanje Hrvatskoj planom formiranja Banovine Hrvatske u Kraljevini Jugoslaviji i obnovljena je od strane J. B. Tita 1945. godine u vrime razgraničenja Srbije/Vojvodine i Hrvatske. Na ovu koncepciju, kao instrumentalnu teoriju integracije Bunjevaca u hrvatsku etniju u svojstvu subetnijske skupine hrvatskog naroda, oslanja se aktuelno propagiranje hrvatstva Bunjevaca[12].

Iz ovog prigleda konstatujemo da se pitanje bunjevačkog porikla svodi na razumivanje ishodnog etniciteta čijom genezom su nastale savrimene balkanske nacije ili etnički relikti kakvi su i Bunjevci. U kritičnom istorijskom periodu formiranja etnički identiteta rodova (17-18. vik), čijom genezom su nastala ishodna plemena potonjih nacija, ona su od etnički samoidentifikovani građana dalmatinski gradova i dominirajućih feudalni etnički definisanih struktura (Srba, Hrvata, Mađara, Austrijanaca, Mlečana, Osmanlija) nazivana Vlasima. U osnovi takvog imenovanja nije homogeni vlaški etnicitet neg zajednička privredno-kulturna osobenost transhumantnih stočara sa katunskom ratničko-demokratskom organizacijom.

Vlaška hipoteza je zasnovana na prithodnom znanju i opažanjima – na dokumentovanom zahtivu vlaških-katoličkih glavara senjskom biskupu Sebastianu Glaviniću.  Do tada (kraj 17. vika) označavani kao Vlasi, glavari traže da budu identifikovani ko Bunjevci kako bi se razlikovali od Vlaha pod kojima su se u to vrime podrazumivali doseljenici pripadnici pravoslavne viroispovidi. Druga grupa vlaški glavara tražila je u isto vrime od zagrebačkog biskupa Benka Vinkovića da budu uvršteni u Hrvate. Ove istroriografski virodostojne informacije su dokaz o pove-zanosti Bunjevaca sa protobunjevačkim-vlaškim stanovništvom na Trograničju (mletačko-austrijsko-osmanska granica).

Nedoumicu stvara korištenje vlaške oznake za protobunjevačke rodove. Prvo, vlaška oznaka javlja se od pojave Vlaha na teritoriji zapadnog Balkana krajem 12. vika. Prije toga velika populacija zapadnog Balkana označavana je kao Slovinci, slovinski narod[13] (široka rasprostranjenost slovinskog etnonima konstatuje se iz velike sličnosti ličnih imena na čitavom balkanskom području). Sličnost populacija na ovom prostoru proističe takođe iz rasprostranjenog transhumantnog vlaškog načina privređivanja i katunske ratno-demokratske organizacije slovinskih rodova. Pitanje je da li su ove privredno-kulturne osobenosti specifično etnički vlaške, da li su ih na zapadni Balkan doneli etnički Vlasi? Dokazi o transhumantnom stočarstvu kod starobalkanski naroda osporavaju takvu tvrdnju[14]. Isto osporava postojanje karakteristika “vlaškog” alpskog polu-nomadskog stočarstva kod etnički ne-vlaškog stanovništva širom Evrope (Welsch, Wlochy oznaka za stanovnike Apeninskog poluostrva, kasnijih Italijana). Sa “vlaškim” načinom stočarstva su takođe povezane nastanbe od suhozida bunje koje su konstatovane kod transhumantnog stočarskog stanovništva različitog etniciteta širom Evrope[15]. Opštost “vlaškog” načina stočarenja i katunske organizacije može se uzeti kao razlog oznake Vlasi za etnički različite rodove na Balkanu. Zato je opravdano označavanje protobunjevački rodova kao vlaško-starobalkanskih rodova s tim što se njihov etnicitet mora posebno utvrđivati.

Pitanje romanizacije i slovenizacije Vlaha-starobalkanaca je otvoreno sa stanovišta vlaške hipoteze.

Romanizacija, prihvatanje romejskog jezika i latinske pismenosti, i etnička asimilacija starosedelačkih i naseljenih slovenski rodova mogla je napredovati na mistima varvarsko-romejskih kontakata (vojska, gradovi, robovi i koloni). U unutrašnjosti, u izolovanim planinskim džepovima, starobalkansko stanovništvo, pogotovo “vlaško”, moglo je očuvati svoje posebne etno-kulturne osobenosti (jezik, običaji, religija) ne potpadajući pod romanizaciju.

Slovenizacija starobalkanski rodova objašnjava se ko prirodni proces nastao ko rezultat amalgamacije, preslojavanja starinaca i doseljenika (staroslovenski plemena). Primer nastanka crnogorskih plemena pruža model ti procesa. Ovaj proces slovenizacije je prvi talas etnokulturni promina koji se prepliće sa početkom pokrštavanja Slovena i koji se do-tico prvinstveno zemljoradničkog župskog stanovništva. Drugi talas slovenizacije povezan je sa stvaranjem feudalni država i njevog kompletiranja crkvenim hijerarhijama zainteresovanim za versko-kulturnu konrolu pastve. U ovom procesu prisutan je uticaj na formiranje etno-političkog identiteta prvinstveno seljana-župljana vezani kmetskim statusom za zemlju. U ovoj etapi pokrštavanja formiraju se identiteti pravoslavno-srpskog i katoličko-hrvatskog usmerenja (delom arijansko-bosanskog).

Vlaška hipoteza se uklapa (fituje) u većinu empirijsko-istoriografski podataka i omogućiva primenu naučnog metoda objašnjavanja porikla Bunjevaca. No, njene implikacije nisu rado prihvatane od Bunjevaca. Razlog distanciranja Bunjevaca od svoje vlaške prošlosti je prvinstveno u versko-ideološkom tragu koji su o neobuzdanoj, nepokornoj, anarhičnoj “vlaškoj” prirodi protobunjevački rodova ostavili katolički duhovnici-misionari.  Drugi je razlog tradicija stvorena o Vlasima kao pravoslavcima sa kojima su Vlasi-katolici Bunjevci od početka 18. vika nastojali da se razlikuju.  Treći razlog je novijeg datuma i tiče se etnizacije vlaškog etnonima, izvođenja iz vlaškog porekla savrimene   nacionalne zajednice Rumuna kao i reliktnih etničkih zajednica Vlaha, Cincara, Aromuna. Nastojanja Bunjevaca da se afirmišu ko moderni autohtoni narod orijentišu se prema procesu naciokreacije savrimeni naroda čija je važna karakteristika mitologizacija i heroizacija prošlosti.

Vlaška hipoteza se zasniva na istorijskom znanju i evidentiranim opažanjima savrimenika i dostupnost tih izvora istraživanja su njeno glavno ograničenje. Ograničenje ovog istraživačkog pristupa je takođe kontaminacija literature naknadnim učitavanjima nacionalno-ideoloških interpretacija (nestandardnih teorija) istoriografske evidencije (panhrvatska i pansrpska teorija etnogeneze balkanskog stanovništva)[16]. Hipotezu (vlašku) koja odgovara zahtivima naučnog metoda opravdano je nazvati vlaško-slovinskom hipotezom, koja se izvodi iz znanja o seobi naroda, naseljavanju staroslovenskih[17] plemena na Balkan i njevoj etnogenezi pod religijskim uticajom sukobljeni modaliteta hrišćanstva i ideološko-političkim uticajom razvoja balkanskog feudalizma i kasnijeg procesa naciokreacije južnoslovenskih nacija.

BAČKI BUNJEVCI I PITANJE ETNIČKE AUTOHTONOSTI

U skladu sa savremenim diskursom o autohtonosti i indigenosti (urođeništvu, starosidilaštvu), po većini karakteristika priznatim od strane OUN, bački Bunjevci spadaje u kategoriju malih ugroženi starosidilački naroda[18]. Na nji se mogu primenit kriterijumi primarni zemljoposidnika u Bačkoj[19], kulturno različiti od većinski naroda s kojima žive, takođe kriterijumi narodne grupe koja postavlja pitanje samoodređenja, čiji pripadnici su razvlašćeni sridinom prošlog vika ko zemljoposidnici i marginalizovani u urbanim okruženjima u koja su migrirali. (Gauset, Hendrick, Gibs, 2011. str. 136.).

U ovoj studiji pojam autohtonosti se koristi imajuć u vidu samosvojnost razvijanja etničkog i nacionalnog identiteta Bunjevaca, jačanja snaga njevi etnički i nacionalno-ideološki težnji i veza neophodni za opstanak i razvoj kao nacionalne manjine sui generis i održivog manjinskog civilnog društva. Identifikovanje svojstava bački Bunjevaca po kojima su oni autohtoni narod-etnicitet na tlu Bačke, pruža oslonac za izgradnju bunjevačkog nacionalnog identiteta kao mape njevog razvoja u budućnosti[20].

Dva su pitanja sa kojima se suočava nastojanje objašnjenja autohtonosti etničkog identiteta bački Bunjevaca. Prvo je pridistorija formiranja etničkog identiteta protobunjevački rodova[21], a drugo je motiv ishodne eksplozije bunjevačke etnogeneze[22] na prilomu 16. i 17. vika.

Radi prikazivanja etnogeneze Bunjevaca taj proces je pridstavljen  hronogramom u nastavku[23].

[slika 1]

Istraživači Bunjevaca konstatuju pojavu tog etnonima oko 1620. godine u južnoj Ugarskoj/Bačkoj, dakle, na teritoriji na koju su migracije bunjevačke populacije bile usmirene, a ne u područjima sa koje su one polazile (Hercegovina, Dalmacija, Lika).  Izbeglice/uskoci na tlu Bačke doseljene prije druge decenije 17. vika, nazivane su Racima, Dalmatincima,

Vlasima[24] a ne Bunjevcima[25]. Kasniji talasi slovinski katolički izbeglica sa zapadnog Balkana, zaključno sa poslidnjim talasom doseljavanja 1686/87. godine, dolazili su i bivali identifikovani od austrijsko-mađarski vlasti, klera i domaćeg stanovništva, ko Bunjevci. Ove istoriografske činjenice upućuju na zaključak (1) o nastanku bunjevačkog etniciteta u tranzicionom području migracija (mletačka Dalmacija) u istorijski relativno bliskim okolnostima koje su prithodile ovim migracijama i (2) o  podsticajnim uslovima razvoja bunjevačkog etniciteta u Bačkoj i nepovoljnim uslovima njegovog razvoja u ishodnim područjima migriranja (prvenstveno u austrijsko-hrvatskoj Lici i, u manjoj miri, u mletačkoj Dalmaciji).

Prvi zaključak sadrži implikaciju o nastanku identiteta Bunjevaca, ko buntovnog, rebelijaškog naroda, na osnovu mišanja, amalgama, prislojavanja zatečeni dalmatinski vlaha, na prostoru pod mletačkom vlašću, između Zrmanje i Neretve, posebno u Zagori, obuhvaćeni procesom sedentacije, i vlaški (katolički i pravoslavni) migranata iz Hercegovine i katolički kolonista iz sridnje Bosne[26]. Vlaško stanovništvo Dalmacije, formirano je uticajima utvrđeni gradova-tvrđava (Poljice, Klis, Drniš, Knin) ko i primorski gradova (Split, Šibenik, Trogir). Vlasi iz dalmatinske Zagore (Petrovo Polje, Bukovica) i Cetinske krajine imali su, ko elemente svojeg etničkog identiteta, nasliđe „Statuta Vallachorum“, „vlaški pravica“ i lokalne samouprave (seljačke lige u područjima dalmatinski gradova) ko i iskustvo sa kmetovskim ugovorima sa starohrvatskom vlastelom i urbanizovanim didićima. Hercegovački vlasi izbiglice imali su tradiciju rodovske katunske ratničke demokratije i začetaka knežina (proces nastajanja crnogorski plemena). Etnički dodiri dalmatinski i hercegovačkih Vlaha trajali su čitav vik (od pada Klisa 1537. do pojave bunjevačkog etniciteta oko 1620. godine) što je dovelo do njeve etničke amalgamacije. Oblikovanju tog etniciteta doprinele su vlaške bune protiv kliškog sandžak-bega koje se javljaju višekratno od 1585. godine[27].

Subjekt buna po kojima su Bunjevci dobili svoj etnički naziv, bili su na opisani način formirani dalmatinski vlaški, protobunjevački rodovi. Razlozi pobuna poticali su iz ugrožavanja njevog katunskog rodovsko-ratničkog sistema uslid nastojanja vladajući osmanski struktura da nametnu nove poreske, radne i vojne obaveze. Motiv pobuna potico je takođe iz promine zemljovlasnički odnosa – promine timarskog (sa vojnom službom povezanog zemljoposida) na čivčijski sistem (trajni naslidni zemljoposid, sličan slovenskim i vlaškim baštinama). Ova promina doprinela je nastojanjima turski velmoža da eksproprišu vlaške rodovske baštine na kojima se zasnivao katunski sistem (župska zimovališta vlaški pastira).

Početak protobunjevački buna mož se povezat sa tzv. seobom Bunjevaca 1585. godine iz Huma (zapadne Hercegovine – Grdanova buna) u Dalmaciju. U tom dilu Hercegovine Vlasi su tokom I vika osmanske vladavine uživali privilegije (Sinan-paša sandžak Hercegovine prizno je baštine hrvatski velikaša i vlaški katuna). Poremećaji krajom 16. vika (Mletački ratni napori u južnoj Dalmaciji, epidemija kuge, zaoštravanje poreske politike Osmanske vlasti prema Vlasima, nestajanje hrišćanske raje uslid islamizacije župskog hrvatskog stanovništva) nuz blokade tradicionalni stočarski putova iz viši planinski pašnjaka na primorska zimišta, pogoršali su položaj Vlaha. To je izazivalo njev otpor i pokretalo migracije prema Mletačkoj severnoj Dalmaciji. Ovi hercegovački doseljenici i vlasi-katolici ikavci priseljeni krajom 16. vika iz zapadne Bosne, bili su nosioci buntovni aktivnosti protiv Mehmed-bega 1603. godine[28]. Odmazda prema ovim buntovnim Vlasima bila je prisilna evakuacija (surgun) oko trećine stanovništva Kliškog sandžaka u Podunavlje 1607. godine[29].  Posli opoziva ove nasilne seobe od Porte (centralne vlasti turskog sultana) izvedena je povratna migracija priseljenog stanovništva u Dalmaciju.

Etnogeneza Bunjevaca ima izvorište u formiranju etno-političkog identiteta Vlaha-katunara čiji autohtoni izvor pridstavljaje bune kojima su vlaški rodovi nastojali odbranit svoj katunsko-rodovski sistem-način života. Karakteristike tog načina života bile su nespojive sa  vojno-birokratskim sistemom feudalni država, pogotovo u njevoj razvijenoj fazi (17-18. vik). U pridosmanskoj etapi feudalne države nastojale su da Vlahe-katunare integrišu ko posebni, od feudalnog društva izolovani korpus, od čije vojno-privredne autonomije su ostvarivale korist. Pokretljivost i njeva vojnička odbrambena efikasnost davale su, u rišavanju konflikata sa Vlasima, pridnost ideološkim i subverzivnim metodama sankcionisanja[30]. Viševikovni konfesionalno-politički sukob hrišćanski crkava na Balkanu bio je pozadina kolebanja-dinamike formiranja etno-političkog identiteta Vlaha i, na osnovu tog, njevog priklanjanja  kasnijim naciotvornim procesima na Balkanu. Misionarsko dilovanje franjevaca u ovom pogledu pridstavlja pripremnu etapu u formiranju bunjevačkog etno-političkog identiteta u kojoj su se protobunjevački rodovi počeli oblikovat poprimajući katoličko-kulturne osobine po kojima su se razlikovali od ostali, pogovoto pravoslavno orijentisani vlaških rodova.

Ispočetka je impuls bunjevačke (rebelijaške, buntovničke) etnogeneze Vlaških rodova potico iz osmanski nastojanja njeve nasilne integracije u vojno-komorski i martološko-graničarski sistem. Povoljniji uslovi kod Turaka nego kod hrišćanskih feudalaca nuz održavanje katunsko-vojnog sistema (priznavanje Vlaških pravica) imali su pacifikatorski efekt i uzdržavanje Vlaha od buna veći razmira. Kasnije, u periodu Mletački ratova sa Turcima i promina granice Dalmacije i Like, bekstva Vlaha i depopulacije pograničkog područja i nastojanja Mlečana i Turaka da nasele ova područja, značaj Vlaha kao graničara-martoloza raste. Davanje zemljišta u baštinu Vlasima i njevim glavarima (stvaranje povlašćenog vlaškog sloja) bio je način vezivanja Vlaha, kako na osmanskoj, tako i na mletačkoj strani. Katoličenje vlaha-pravoslavaca na mletačkoj i na austrijskoj strani pridstavljalo je vid garantovanja njeve lojalnosti u okolnostima rata sa Turcima.

Masovna pomiranja vlaški parabunjevački rodova stvorila su kod ukupnog okružujućeg i udaljenijeg stanovništva Dalmacije pridstavu o buntovničkom, nepokornom i istovrimeno martirskom karakteru ti ljudi. Ovaj masovni rebelijaški pokret dono je vlaškim rodovima kliškog sandžaka naziv Bunjevci[31]. Iz tog jezgra Vlaha-katolika severne Dalmacije, širio se kroz čitavi 17. i 18. vik impuls rađanja novog bunjevačkog etniciteta – osićanje privrženosti bunjevačkom etničkom identitetu čija autohtonost se oslanjala na borbu za „vlaška prava“ i etno-kulturnu bliskost i solidarnost Vlaha-katolika, ikavaca.

HRVATI, VLASI/MORLACI I BUNJEVCI

Jedno od pitanja etničkog identifikovanja Bunjevaca postavlja se povodom tumačenja načina povezivanja porikla Bunjevaca i Hrvata[32]. U velikom polju komunikacije ideja, Internetu, nalazi se razmatranje dr Nediljka Budiše tematike koja nas u ovoj studiji interesuje[33]. Budiša nastoji objasnit etnogenezu “starohrvatskog stanovništva /dalmatinske/ Zagore” na osnovu studije slučaja “onoga što se zna za župu Nevest (uglavnom kasni srednji vijek)”[34].

Budiša razlikuje dvi pridturske i jednu tursku etapu etnogeneze stanovništva dalmatinske Zagore nalazeć u svakoj od nji specifičan kontakt vlaškog i starohrvatskog etniciteta.

Budišini nalazi značajni su po tom što u pridturskim etapama konstatuje etničku razliku izmed vlaškog stanovništva i starohrvatski didića[35], nalazi neposridno prije turske okupacije Dalmacije (Zagore) migraciju vlaški rodova, koji čine etnički supstrat protobunjevačkog stanovništva, i što razlikuje bunjevačke vlahe-katolike ikavce iz Hercegovine i sridnje Bosne i Vlahe pravoslavne vire ijekavce koji se u Dalmaciju doseljavaje u turskoj etapi sa tromeđe Hercegovine, Crne Gore i Srbije. Iako je to pojednostavljena slika migracija vlaški protobunjevački rodova, ona daje oslonac za istraživanje naše teme.

Kaki zaključak je moguće izvest iz Budišini nalaza povodom pitanja o povezanosti etnogeneze staroHrvata i Bunjevaca?

Iz Budišine analize i na osnovu evidencije o istorijskim prominama na području Dalmacije, na kojem je počo proces bunjevačke etnogeneze, možemo konstatovat da je ta geneza autohtona u odnosu na etnogenezu iz karpatskog područja doseljenih (Bela Hrvatska) staroHrvata, prvenstveno plemeniti hrvatski rodova visokog vojničkog i vlastelinskog staleža, ko i didića. Ovi drugi su se u prvoj etapi svoje etnogeneze asimilovali sa starosidiocima, prvenstveno staroslovenskim zemljoradnicima čakavcima zatečenim na tlu prvobitnog naseljavanja staroHrvata.

U drugoj etnogenetskoj etapi – Budiša je naziva etapom Vlaha-Bunjevaca, uoči turske okupacije Dalmacije (1521. godine), etnička veza Vlaha sa didićima nije mogla bit uspostavljena jel su starosidioci didići-zemljoposidnici upravljali kmetovima, vezanim za zemlju na svojim imanjima, iz dalmatinski gradova (priseljeni u Šibenik, Split, Trogir). U to vrime ovi gradovi su prema Vlasima imali odnos ekskluzije (zabrana braka, naseljavanja Vlaha u gradu…) nuz nigovanje sa njima odnosa robne razmene. Iz ti privredni odnosa Vlasi su mogli primat kulturne uticaje al obrniti uticaji inkluzije Vlaha, i tim putom njeva etnička asimilacija, nisu bili mogući.

Povezanost starohrvatske i autohtone bunjevačke etnogeneze bila bi moguća ukoliko bi starosidilački hrvatski rodovi sa područja Kliškog sandžaka učestvovali u bunama po kojima su Bunjevci dobili svoj etnonim. No, ti rodovi su izbigli ispred turske najezde el su se poturčili ne bil zadržali svoje poside i  sačuvali povlašćen položaj. Podatak o doseljavanju vlaškog, uglavnom katoličkog stanovništva, iz zapadne Bosne, na teren Kliškog sandžaka (1579-1616) ne omogućiva zaključak o učešću starohrvatskog stanovništva u ovim bunama. To stanovništvo je bilo župsko-zemljoradničko a ne vlaško (katunsko-stočarsko) kako je planski priseljavano u navedenom periodu. Starohrvatsko stanovništvo (vlastela, didići i asimilovani hrvatski kmetovi-zemljoradnici) uglavnom su prišli na islam i, u posmatranom turskom periodu, činili su tursko stanovništvo[36].

Iz raspoložive istoriografske evidencije se ne mož izvoditi etnogenetska povezanost-poriklo Bunjevaca od starohrvatski rodova. Tvrdnje o Bunjevcima ko subetničkoj skupini hrvatskog naroda-etnije pripada primordijalističkom posmatranju formiranja hrvatskog nacionalnog identiteta. Bunjevački etnički identitet javlja se i razvija u vrime kasnog feudalizma ko izraz krize vlaško-rodovskog sistema i u suprotnosti sa hrvatskom vlastelom. Borba lički Bunjevaca-Krmpoćana sa hrvatskim grofovima Zrinjskim i Frankopanima oko teritorijalizacije (naseljavanja i sticanja rodovski i individualni zemljoposeda-baština)  na njevim vlastelinskim zemljoposedima, svidoči o etničko-političkom jazu između Hrvata i Vlaha-Bunjevaca u vrime uspostavljanja njevog početnog dodira[37].

Za razliku od austrijsko-hrvatskog područja sa razvijenim feudalizmom, mletačka Dalmacija je Vlasima-Morlacima pružala mogućnost zasnivanja autohtonog bunjevačkog etniciteta (solidarnosti rodova doseljenih iz različitih krajeva) sa elementima pravno-političke institucionalizacije. Mletačke vlasti su rado koristile instituciju seljačkih liga tokom 16. vika za pacifikaciju Morlaka[38]. Kao oblik lokalne samouprave „liga ili zbor (ređe pod nazivom posoba ili obljuba) bila je savez seoskog stanovništva jednog gradskog područja u samozaštitne svrhe, sa zakonodavnim, pravosudnim i policijskim funkcijama“ (B.Desnica, str. 237). Ovaj institut samouprave bio je poznat pre turskih vremena od Nina do Neretve (to potvrđuje Zaostroški zakonik iz 1551. godine). Sa iseljenjom starosidilačkog stanovništva, lige su iščezle. Al, sa uspostavljanjom vlasti mletački providura Dalmacije lige su obnovljene. Kotarski/Krajinski statut primer je održanog zbora/lige 1654. godine (239)“.

Lige su mletačkim vlastima bile značajne u periodima mira što potvrđiva oživljavanje liga u razdoblju od Kandijskog do novog rata 1684. godine (to je zadnja faza njevog bitisanja). B. Desnica zaključiva „Установа лиге била је  као  створена да  помогне млетачким проконзулима у  њиховом  настојању  за  одржавањем  мира  на  пограничју,  за  прогоном  разбојника,  Сењана  и  бунтовно  настројених  Морлака,  чија  су  недјела  могла  да  доведу  у питање  толико  жељени  и  толиким  жртвама  постигнути мир.“

Iako su trajale relativno kratko, u mirnim intervalima mletačko-turski ratova, institucije seljačko-morlačkih liga, doprinele su sticanju iskustva institucionalizovane autonomije i njegovom uključivanju u elemente bunjevačkog etničko-političkog identiteta. U vrime normalizacije prilika u gornjoj Dalmaciji 1689-1702. godine, „провидури  опет  оживљују /lige/,  али  примјећујемо  уједно  и  њихову  намјеру  да  их  лише  сваке  аутономије  и да  их  што  чвршће  зауздају.  Лиге, међутим,  регби  не пристају  пасивно  на  то  спутавање, прелазе дјелокруг одређен  им капитулима и узурпирају функције које падају у надлежност  редовни власти“ (245-246). Otpor gušenju autonomije liga potvrda je prihvaćanja ti institucija od strane Morlaka ko načina njevog organizovanja i solidarnog etničkog povezivanja[39].

Autonomija narodni liga u Dalmaciji mož se tumačit ko začetak knežije slične onoj u Paštrovićima, a razlog njezine neostvarenosti je nedovršeni proces formiranja bunjevački rodova ko plemenskog saveza (kako je to ostvareno u slučaju Crnogorskih plemena). Razlog u prilog ovakvom razumivanju dalmatinski liga i, istovrimeno, objašnjenjenje prikida, neostvarivanja etnogeneze dalmatinski i lički Bunjevaca u pravcu konstituisanja ko jedinstvenog plemena, mož se nazrit iz analize gašenja liga.  Pobuna 1702. godine lički Vlaha-Bunjevaca koji su se „на  једном  црквеном  збору,  побунили  и  побили  своје  војничке  и  цивилне  поглавице“ navela je Mlečiće na ukidanje liga ko narodnog sastajanja i saborovanja[40]. Dvi godine kasnije (1704), pravoslavni „поп Куриџа, на збору код Петрове цркве, дигао је буну  и  довео  под  Задар  7.000  оружаних  Морлака“ (246). Kuridžina buna nije uspila jel se bunjevački rodovi sa desne strane Krke, pod uticajom franjevaca, nisu pridružili pravoslavnim pobunjenicima. Ovaj događaj upućiva na zaključak o početku etničke bifurkacije dalmatinski Vlaha-Morlaka po religijskoj osnovi na buduće Bunjevce-katolike i Srbe-pravoslavne.

Konstrukt Bunjevaca ko sub-etnije hrvatskog naroda pripada procesu izgradnje hrvatske nacije, čiji se vrimenski početak sustiče sa bifurkacijom Vlaha-katolika na Bunjevce (na području Mletačke republike) i neoHrvate (na području austrijske hrvatske vojne krajine)[41]. Intervencije vlaško-bunjevački prvaka kod senjskog i zagrebačkog biskupa potvrđivaje postojanje dvi etno-političke (kasnije nacionalne) perspektive koje su se tokom naredna tri vika formirale ko dva nacionalna identiteta – Bunjevački sui generis i Hrvatski identitet sa bunjevačkom etničkom pozadinom.

FORMIRANJE NACIONALNOG IDENTITETA BAČKI BUNJEVACA

Izgradnja bunjevačkog nacionalnog identiteta uslov je njevog etabliranja ko vidljive, kulturnim i društveno-političkim potencijalom potvrđene manjinske zajednice u savrimenom nacionalno-političkom okruženju. Temelj ovi potencijala je etnička autohtonost Bunjevaca, autonomno istorijsko formiranje etniciteta i sposobnost izgrađivanja nacionalnog identiteta na osnovu modernizacije, sinhronizacije elemenata etničkog identiteta sa naciotvornim procesima okružujući naroda.

Bački Bunjevci se, od doseljavanja na tlo južne Ugarske, tokom 17. vika, samoidentifikuju svojim katoličanstvom, ikavsko-štakavskim govorom i svojom drevnom, kršćanstvom modifikovanom kulturom, posebno, običajima. To su egzogeni, „Drugima“ okrenuti markeri po kojima se bački Bunjevci razgraničavaje u okruženju svojeg bačkog zavičaja. Istovrimeno to su i endogeni, sopstvenom samorazumivanju i samoizgradnji okrenuti sadržaji bunjevačkog etničkog identiteta. U ovom modelu endogeni konstituenata identiteta, zapažamo odsustvo socijalizovanog pamćenja porikla, istorijski izvedenog poimanja mitske il realne zajedničke sudbine na ishodnom tlu zajedničkog zavičaja i svima drage narodne kolevke. Brez ovog poslidnjeg identifikacionog markera projektovanje budućnosti Bunjevaca ostaje brez oslonca. Brez njega izgrađivanje bunjevačkog nacionalnog identiteta, koji pridstavlja mapu kretanja ka viziji održivog razvoja u budućnosti, nema istorijsku etničku osnovu. Katoličanstvo Bunjevaca je negacija njeve vlaške, pridkršćanske istorije, pa je otaleg nacionalni razvoj Bunjevaca brezuspišan, kako to Todosijević zapaža.

Etnogenetski i naciotvorni proces bački Bunjevaca[42]

[slika 2]

Ordinata – snaga etnički i nacionalno-ideološki težnji i veza, apscisa – vrime (godine)

Ključna praznina u endogenim elementima bunjevačkog etničkog samoidentifikovanja je odsustvo kolektivnog pamćenja porikla, realnog toka zajedničke etnogeneze. Kod Bunjevaca tu prazninu popunjava mutno sićanje o dalekoj riki Buni i nejasnim stazama seoba bunjevačkididova dovršeni 1686/87. godine u Bačkoj[43]. Ovu prazninu popunjava slika fantasmagoričnog sićanja na daleki, mitski pejzaž rike Bune, sa graničnog područja  kruti razgraničavanja sa ne-katolicima i ne-ikavcima – sa Hrvatima i sa Srbima. Ovu prazninu u identitetu bački Bunjevaca mož popunit istorijski realna slika Vlaško-Bunjevačke etnogeneze, sa dalmatinskim ishodištem, izlaskom Vlaha-katolika u istorijski svit Bunjevaca što su jezgro svojeg etničkog identiteta doneli i razvili u Bačkoj. Ovo popunjavanje brezvrimenog i neteritorijalizovanog ishodnog bunjevačkog etničkog identiteta, konstruisanog u konfrontaciji balkanski konfesionalni nepodnošljivosti, uslov je formiranja njihovog modernog nacionalnog identiteta.

Oslanjajuć se na gori skicirani empirijski model etnogenetskog i naciotvornog procesa bački Bunjevaca, u nastavku je naznačeno tumačenje procesa istorijskog formiranja i aktuelni nastojanja izgradnje bunjevačkog nacionalnog identiteta od strane četiri političke perspektive prisutne u diskursu u savrimenoj bunjevačkoj zajednici[44].

Kolektivno, socijalizovano pamćenje bački Bunjevaca dobija konkretne istorijske sadržaje tek lokalizacijom na tlu južne Ugarske. U tom pamćenju nema realni događaja višekratnog doseljavanja Bunjevaca, njevi vlaški ishodišta, niti rodovski zajednica i izvorni naselja na kojima je proces njeve etnogeneze u Bačkoj počo. Očigledan je prikid u pamćenju i brisanje sićanja na vlašku pridistoriju Bunjevaca. Nakon istraživanja ove pridistorije, mogu se sagledati razlozi i ciljovi ovog pomračenja i diskontinuiteta u istoriji bački Bunjevaca[45].

U momentu poslidnjeg masovnog seljenja Bunjevaca u Podunavlje 1686. godine, na tlu Austrijsko-Mletačke tromeđe (prema Osmanskom carstvu), na hrvatskom dilu Vojne krajine, već je bio u toku rani proces hrvatske naciokreacije. Taj je proces, na prilomu 16. i 17. vika, bio okrenut privlačenju katolički vlaško-morlački rodovski zajednica u nastajući konstrukt hrvatskog etniciteta. On je bio inspirisan i politički suprotstavljen konkurentnom, autohtonom procesu formiranja bunjevačkog etniciteta (takođe identitetu pravoslavni vlaha-Srba). Motiv obnove hrvatske državnosti potico je od hrvatskog plemstva i klera (nakon ekspanzije Hrvatske na tlo zapadne Slavonije, kojom je obuhvaćeno i zagrebačko područje) koji je konfrontiran kako austrijskom nastojanju relativizacije etniciteta u Vojnoj krajini[46], tako i nastojanju Mlečana da, podrškom formiranja bunjevačkog etniciteta (dobri Vlaha) u Dalmaciji, pacifikuju Morlake (senjske uskoke i jadranske gusare).

Bunjevci, koji su se 1686. godine masovno priselili u Bačku, nosili su svist o svojem autohtonom ustaničkom/buntovničkom potencijalu koji je činio jezgro motiva njevog etno-političkog (kasnije nacionalnog) okupljanja. Ta politička perspektiva se tokom 17. i 18. vika ispoljavala u okviru borbe bunjevačkog građanstva za dobijanje statusa slobodni kraljevski gradova i seljaštva za očuvanje statusa baštinika-zemljoposednika na osnovu službe u Vojnoj krajini. U tom periodu (18. vik i prvi nikoliko decenija 19. vika) teko je proces bunjevačke etničke konsolidacije: prilaz na panonski način zemljoradnje i salašarsko-seoskog/gradskog stanovanja, ovladavanje kulturom okružujući napridniji – posebno nemački – doseljenika, prihvaćanje novog načina odivanja, muzičkog izražavanja (tambura umesto gusala i gajdi), dopunjavanje vokabulara radi uspešnije komunikacije sa novim okruženjem (srpski, nemački, mađarski) i prihvatanje latinske pismenosti (umisto ranije glagoljice/ćirilice).  Ovaj proces dospio je do vrhunca (zlatno bunjevačko doba) u vrime rusko-turskog rata (1806-1812), blokade Dardanela za transport ruskog žita i dospivanja bačke (i bunjevačke) pšenice po stimulativnim cinama na evropsko tržište.

U ovom etno-političkom procesu Bunjevci, ko nova etnička grupa/narod, napuštili su svoje vlaško-katunske norme društvenog života, naročito svoju posebnu rodovsko-ratničku strukturu, demokratiju rodovske knežije. Čak su se i bunjevački rodovi (bratstva) raspali na porodične zadruge izmed koji je etnička veza oslabila, da bi se i ove porodice, krajom 19. i početkom 20. vika, atomizovale na individualna salašarska gazdinstva. U ovom procesu je izgubljena osnova konstituisanja bunjevački rodova kao demokratski strukturirani plemena, isto se dogodilo i u Dalmaciji, Liki. Za razliku od Crnogorski rodova koji se, ko katuni, priko izabrani knezova, organizuju ko knežije sve do plemena[47]. Bio je to rezultat ideološkog uticaja na Bunjevce usmirenog na brisanje njihove vlaške priistorije, u tom prvenstveno njeve ratničke tradicije[48].

Društvenu vezu izmed bunjevački porodica i gradski stanovnika u ovom  procesu konsolidacije (uključujuć njezine negativne efekte) pridstavljala je Rimokatolička crkva (RKC) sa svojim župama i njevom upravnom nadgradnjom. Osim virski praznika, litija i prigodni okupljanja (uključujuć proštenja, rodovske skupove povodom svadbi, ukopa i sl.), nestali su rodovski sabori (dogovori knezova, vojvoda) koji su u vlaško vrime omogućavali politički nastup, kolektivno izražavanje interesa, nastup rodovske zajednice ko društvenog subjekta.

U takim socio-političkim i etničkim uslovima Bunjevce je zadesio proces naciokreacije (narodnog priporoda) u Austro-Ugarskoj monarhiji. Ko paorski narod, Bunjevci su imali malobrojnu građansku i tradicionalnu klerikalnu inteligenciju u službi RKC u kojoj je virski kontrapunkt (prema pravoslavnoj i islamskoj konfesiji) priovlađivo nad  etničkom, rodoljubivom orijentacijom. Taki ideološki profil bunjevačke inteligencije potpo je pod uticaj ideja naciokreacije, posebno mađarskog i srpskog, a krajom 19. vika, hrvatskog nacionalizma.

Akcent narodnoobnoviteljski ideologija u bunjevačkoj naciotvornoj inteligenciji bio je na povlačenju ideološke granice prema asimilacionim uticajima okružujući nacionalizama al brez jasnog oslonca na viziju nacionalne budućnosti Bunjevaca. Nedovršen proces formiranja etničkog identiteta (brisanje iz pamćenja predbunjevačke prošlosti)[49] bio je breša u formiranju bunjevačkog nacionalnog identiteta koja je omogućivala ideološko-nacionalno preslojavanje (integraciju, višeslojnost nacionalnog identiteta u formiranju) i asimilaciju Bunjevaca u ne-bunjevačke identitete.

Borba bunjevačke nacionalne inteligencije prvog talasa, uoči Prvog svitskog rata, dovela je do okrećanja endogenim faktorima zaostajanja etnogeneze Bunjevaca što je rezultiralo početkom izgradnje kulturni, obrazovni, folklorno-umitnički institucija (začetaka Gelnerove „više kulture“). Velika narodna skupština u Novom Sadu 1918. godine bila je zenit ovog etničko-obrazovnog i naciotvornog poleta bunjevačke sekularne građanske inteligencije (još ne cilovitog, programski konkretizovanog naciotvornog procesa koji se mogo očekivat u jugoslovenskoj državi koja se rađala).

Rezultat konstituisanja nove države otvorio je gamu protivrečnosti koje je sadržalo dotadašnje nepotpuno formiranje bunjevačkog etničkog i nacionalnog identiteta. Bunjevački narod bio je Trianonskim mirom rascipljen i, u Mađarskoj, pripušten obnovljenoj nemilosrdnoj asimilaciji u mađarski nacionalni identitet. Sotim je „tržište života“ – osnov demografske i etničke samoodrživosti – suženo a bunjevački narod pripušten „beloj kugi“ i apstinenciji od nigovanja i izražavanja bunjevačkog identiteta. Bunjevci u Kraljevini SHS pripušteni su, zahvaljujući politiki pacifikacije hrvatskog nacionalizma, dilovanju hrvatske misionarske kolonije u „hrvatskom etničkom prostoru Bačke“ koja je svojom propagandom, podržanom agitacijom Hrvatske seljačke stranke (HSS) braće Radić i naklonošću RKC, uspila da do 1930ti godina izvede hrvatizaciju većine bunjevačkog stanovništva[50].

Hrvatizacija Bunjevaca bila je takođe rezultat neispunjeni nada nacionalnog samoodređenja Bunjevaca u Kraljevini Jugoslaviji, odsustva izgradnje institucionalizovane „visoke kulture“ i razvoja autohtone bunjevačke inteligencije u životnom arealu etničkog prostora bunjevačke Bačke. Umisto izgradnje ove infrastrukture formiranja modernog nacionalnog identiteta Bunjevaca, njeva zajednica je pripuštena vihoru nacionalistički stranačkih konfrontacija iz kojeg je proistekla diferencijacija na Hrvate bunjevačkog porikla i Bunjevce sui generis pripuštene beskrajnom moratorijumu traganja za sopstvenim etničkim i nacionalnim identitetom[51]. Iz take društveno-političke situacije međuratne Kraljevine Jugoslavije, s jedne strane, rezultiraju savrimene nekonsolidovane bunjevačke političke perspektive a, s druge, etnički i nacionalno apstinirajući Bunjevci skloni posustajućem egzistiranju u (unutrašnjoj) dijaspori egzotičnog etničkog relikta.

Razumivanje savrimenog stanja bački Bunjevaca zahtiva kvalifikovanje još dva istorijski ključna događaja: dekreta o zabrani nacionalnog izražavanja i administartivnoj kategorizaciji Bunjevaca (i Šokaca) ko Hrvata iz maja 1945. godine, i osnivanje Bunjevačkog nacionalnog saveta februara 2003. godine.

Pomenut dekret je po svojoj prirodi i namiri akt identicida nad Bunjevcima kojim je, od strane tadašnje jugoslovenske države (Titove Jugoslavcije) etničko kvalifikovanje Bunjevaca kao Hrvata poslužilo za realizaciju strategije integracije severozapadne Bačke u državotvorni projekt Republike Hrvatske. Iz ovog akta državnog nasilja nad Bunjevcima vidi se da je mali narod Bunjevaca instrumentalizovan u borbi državno-nacionalnih interesa oko Bačke ko važne severne kapije Srbije u Evropu. Kad je taj projekt posto neostvariv zbog promine etničkog sastava Bačke, Hrvatska (pridsidnik Franjo Tuđman) je za Bunjevce izgubila interes i prihvatila strategiju njeve nasilne deportacije na otoke el u Slavoniju[52].

Osnivanje Nacionalnog savita bunjevačke nacionalne manjine je u istoriji tog naroda prva državno-institucionalna forma njegovog političkog izražavanja kojom srpska država Bunjevcima priznaje status nacionalne manjine sui generis. Specifičnost je u tom što je Srbija pravno priznala ulogu matične države prema Bunjevcima kao manjini na sopstvenoj a ne, kako je uobičajeno, na teritoriji druge države[53]. Istovrimeno Srbija Bunjevce u praksi tretira ravnopravno sa drugim nacionalnim manjinama koje uživaje pokroviteljstvo svoji matični država. Otklanjanje ove stvarne neravnopravnosti Bunjevaca zahtivala bi ustavni amandman. To je utopijska mogućnost pa se ispravljanje pomenute anomalije mož postignit ustanovljavanjom oslonca na sopstvene snage, razvojom nacinalnog identiteta kojim Bunjevci ostvaruju unutrašnju solidarnost u društveno-političkim, demokratskim odnosima bunjevačkog civilnog društva i Bunjevačkog nacionalnog savita ko mostu prema državi. Civilno društvo i njegova Bunjevačka liga, ko insticionalizacija demokratski uspostavljene nacionalne solidarnosti, pridstavljali bi revitalizaciju demokratske tradicije, koja nedostaje u identitetu Bunjevaca. Ovo je jedna od politički perspektiva u aktuelnom diskursu pokrenutom povodom prošli izbora za Bunjevački nacionalni savet (BNS). Druga, ostvarena politička perspektiva nacionalnog razvoja Bunjevaca oslanja se na njev specifični status nacionalne manjine u Srbiji čije dobre strane i nedostaci su poznati[54].

ZAKLJUČAK

Vlaška hipoteza o poriklu Bunjevaca omogućiva tumačenje njeve prošlosti na osnovu realni istoriografski evidencija. Teorijske konstrukcije o imenu i poriklu Bunjevaca, na osnovu hipoteza nacionalno-ideološke provenijencije, odgovaraje mistifikaciji identiteta Bunjevaca koja mož dovest do njevog podređivanja drugim nacionalnim identitetima[55]. Prihvaćanje realni istorijskih činjenica omogućiva argumentovano objašnjenje porikla Bunjevaca, i iz tog izvođenje projekcije njevog održivog razvoja ko malog ugroženog naroda. Taka projekcija je osnov operacionalizacije nacionalnog identiteta ko kulturno-obrazovnog sistema, i institucionalizacije njihovi ljudski i kolektivni prava, ko kulturne autonomije u zemljama u kojima žive.

Glavni nalazi ove studije iđu u prilog istraživačke hipoteze postavljene u uvodu. Raščlanjena na zasebne tvrdnje hipoteza glasi:

  • U dilu istraživačke literature i u nacionalno-ideološki angažovanoj publicistici o Bunjevcima izvršena je marginalizacija i tabuizacija vlaške predistorije, ishodnog “praska” i početka etnogeneze Bu-njevaca;
  • Taki pristup istoriji Bunjevaca izvršen je radi brisanja njevog kolektivnog pamćenja o sopstvenoj buntovnoj prošlosti u kojoj su njevi prici formirali elemente etno-političkog identiteta na osnovu koji je počo njev autohtoni etno-nacionalni razvoj;
  • Brisanjom etno-političkog markera iz etničkog identiteta bački Bu-njevaca, njev etnički identitet je blokiran na nivou tradicionalne ruralne katoličko-folklorne kulture koji otežava razvoj bunjevačkog nacionalnog identiteta, njemu odgovarajuće solidarnosti civilnog društva i institucionalizacije težnji ka samoodređivanju i ostvarivanju kolektivni građanski prava.

Rezultati analize/argumenacije u ovoj studiji pokazivaje:

Ad 1 – Postoji vlaška pridistorija – prošlost protobunjevački rodova, koja se u literaturi i savrimenom diskursu politički angažovane etno-nacionalne elite, zanemariva. Ishodni prasak/eksplozija, iz koje se rađa bunjevački etnicitet i njev etnonim Bunjevci, istorijski je lociran u nizu vlaški pobuna u Kliškom sandžaku izmed 1585. i 1620. godine. Etnogeneza protobunjevački rodova, ko i početna etnogeneza Bunjevaca, pokaziva njevu autohtonost, izvođenje iz rodovsko-katunskog društva koje se razlikuje od društva staroHrvatski plemena raslojeni na plemenite ratničke rodove i didiće; Vlasi su autohtona društva u sve tri etape vlaško-hrvatski kontakata. Analiza sličnosti imena iz turski deftera 1475-76. potvrđiva kontinuitet Vlaha-Krmpoćana sa Bunjevcima koji se početkom 17. vika bune u Liču i konfrontiraju sa hrvatskim velikašima Frankopanima i Zrinskim, i naposlitku se lociraje u selu Krmpote iznad Rijeke[56].

Ad 2 – Postoji buntovna vlaško-morlačka prošlost Bunjevaca u kojoj su njevi prici formirali elemente etno-političkog identiteta na osnovu koji je počo njev autohtoni etno-nacionalni razvoj. Bunjevci, oni koji se bune, je etnonim izveden iz etno-političke konotacije pobunjeničkog procesa koji dalmatinske Vlahe-katolike izvodi na istorijsku scenu ko subjekte oslobodilački ideološko-politički težnji (sedentacija do tad polunomadski Vlaha ko zemljoposidnika-baštinika a ne kmetova, integrisani ko ravnopravni u društva dalmatinski gradova putom seljački liga). Princip bune sadrži dvi protivrečne težnje: neobuzdanost, anarhičnost vlaške prirode versus civilizacijsko disciplinovanje, poštovanje pravni normi i uvažavanje institucija koje garantuju bezbednost i individualno-privatno vlasništvo, ka čemu je stremilo misionarstvo franjevaca. Ova protivrečnost u etničkom identitetu Bunjevaca doprinela je njevoj istorijskoj pasivizaciji u okolnostima formiranja nacija i svođenju njeve društvenosti na oblik etničkog relikta.

Ad 3 – Utvrđene su činjenice koje pokazivaje da je etnički identitet bački Bunjevaca blokiran na nivou tradicionalne ruralne katoličko-folklorne kulture što spričava razvoj bunjevačkog nacionalnog identiteta i njemu odgovarajuće solidarnosti civilnog društva i institucionalizacije težnji ka samoodređenju i ostvarivanju kolektivni građanskih prava.

U istorijskoj perspektivi formiranje bunjevačkog nacionalnog identiteta i njegove realne poslidice su slideće:

Uvid u raspoložive demografske podatke o bačkim Bunjevcima od doseljenja njeve poslidnje velike skupine 1686. godine do danas, upućiva na zaključak o njevom demografskom bumu tokom prvi 200 godina (prosična stopa rasta bunjevačkog stanovništva u periodu 1715-1918. iznosila je 1,42% godišnje) i njevoj demografskoj katastrofi u poslidnji sto godina (prosečna stopa rasta ukupnog stanovništva bunjevačkog porikla savrimene severne Bačke u periodu 1918-2002. godine svedena je na 0,003% i ista stopa za Bunjevce sui generis na        -0,36% godišnje).

Prva etapa demografskog rasta koincidira sa borbom Bunjevaca protiv asimilacije, dakle, sa borbenim političkim nastupom koji obnavlja buntovni identitet autentični Bunjevaca.

Druga etapa depresije i demografskog gašenja, koincidira sa strančarenjom bunjevačke elite, izbegavanjom političkog nastupa u borbi sa obadva vida asimilacije – agresivne hrvatizacije i oportunističke strategije prirodne asimilacije mađarski i srpski vlada. Vrhunac ove etape depopulacije bački Bunjevaca je etnički udar, identicid zabrane nacionalnog izražavanja Bunjevaca pod svojim istorijskim etnonimom, i njeva nasilna administrativna katagorizacija ko Hrvata.

Poslidnja etapa nacionalne obnove, al ne i etničke revitalizacije Bunjevaca, počela je 1991. godine, posli skoro polak vika njeve potpune marginalizacije i nevidljivosti u javnom životu Srbije. Ovu etapu obilužava formalna rekategorizacija Bunjevaca pod njevim etnonimom i de facto ukidanje zabrane uživanja kolektivni prava na elementarnom etno-kulturnom nivou. U etničkom pogledu ova etapa Bunjevcima je pružila šansu elementarne institucionalizacije kulture kaka je nasliđena i ne razlikuje se od kulture Hrvata bunjevačkog porikla.  Ovo se odnosi posebno na običaje podvedene pod norme katoličanstva. Korak ka izgradnji specifičnog nacionalnog identiteta Bunjevaca je uvođenje nastave elemenata bunjevačkog govora i nacionalne kulture u osnovno škulovanje bunjevačke dice. Otvoreno je pitanje uvođenja sadržaja visoke kulture u sridnjoškolsku nastavu ovog predmeta kojom se privazilaze tradicionalni, katoličko-folklorni sadržaji, običaji etc. Amaterska produkcija književni, muzički, likovni vridnosti-artefakata sporadično dospiva do nivoa visoke kulture  zbog odsustva uslova profesionalizacije i institucionalizacije dilovanja stvaralaca. Tog nema jel je izvorni narodni potencijal-kapacitet institucionalizacije kod Bunjevaca nedovoljan, a država je u tom  pogledu nespremna za „pozitivnu diskriminaciju“ prema Bunjevcima kao nacionalnoj manjinu sui generis.

Zaključak iz svega rečenog je slideći:

Okrećanje jednovikovnog negativnog trenda u životu bački Bunjevaca ka pozitivnom rastu, suočeno je sa neophodnosti ideološkog priloma od tradicionalizma (i retradicionalizacije) prema sekularizaciji i moder-nizaciji bunjevačkog etničkog identiteta. Tradicionalna bunjevačka  ideologija „duranja“, opstanka u asimilacionističkom okruženju, nije efektivna, nije u stanju da se odupre lokalnim i globalizacijskim pritiscima, vodi ka amorfnom stanju etničkog relikta lišenog energije bunta.  Unošenje u bunjevački etnički identitet markera društveno-političkog, nacionalnog samoodređivanja, otvara mogućnost izbora kooperacije sa političkim perspektivama razvoja i suprotstavljanja otvorenim el kripto-perspektivama marginalizacije i akulturacije.

Tako okrećanje zaktiva negovanje refleksivne, kritičke misli sposobne za otkrivanje i rišavanje zabrinjavajući vitalni problema Bunjevaca, usredsriđivanje diskursa bunjevačke političke i kulturne elite na etno-politički i socio-kulturni aspekt nacionalnog identiteta, koji se razvija, i na njegovo energizovanje i, istovrimeno usmiravanje, putom institucionalizacije bazične demokratije bunjevačkog manjinskog civilnog društva. Tako izgrađivanje nacionalnog identiteta traži produbljeno istraživačko osvitljavanje realne prošlosti Bunjevaca, i dalje razvijanje vlaške hipoteze o poriklu Bunjevaca.

Literatura:

Bidermann, H.I. (1893), O etnografiji Dalmacije, 2-go izdanje, Zadar, Pečatnja Ivana Voditzke.

Buljovčić, Josip (1996), Filološki ogledi, Subotica:  str. 165-170.

Curta, Florin (2001), The Making of the Slavs. History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700.

Desnica, Boško. (), Stojan Novaković i uskočka Dalmacija   (Историја  српског  народа,  С К З . IV, књ. 2, стр.  31). (fnt a str. 236).

Đurđev, Branislav (1984), Postanak i razvoj Brdskih, Crnogorskih i Hercegovačkih plemena, Titograd : Crnogorska Akademija nauka i umetnosti

Erdeljanović, J. (1931), O poreklu Bunjevaca, Beograd: Srpska kraljevska akademija

Feher, I.(1993), Utolso percben, Budapest: Oroksegtar

Fine, John V.A. (2009), When Ethnicity did not Matter in the Balkans, A Study Of Identity of Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia and Slavonia in the Medieval and Early Modern Periods, The University of Michigan Press

Gorunović, Gordana (2006), Marksistički model dinarske zadruge u srpskoj etnologiji, Antropologija 2

Ivanić, I. (1899), Bunjevci i Šokci, Beograd.

Ивић, А. (1927), Миграције Срба у Хрватску током 16, 17 и 18 столећа

Jarčević, Slobodan (2007), Nije bilo doseljavanja Slovena na Balkan – oni su starosedeoci Balkana i Panonije

Jeremić, Rista (1927), Beleške o Bunjevcima, Književni sever III, 1927, str. 165;

Jiriček, K. (1952), Istorija Srba, Kulturna istorija, 2 izdanje, eograd: Naučna knjiga

Kujundžić Ostojić, S. (2016), Antropološka funkcija i značenje groktalica kod bačkih Bunjevaca, Doktorska disertacija, Beograd: Filozofski fakultet

Майоров, Александр (2006), Великая Хорватия. Этногенез и ранняя история славян Прикарпатского региона,  Санкт Петербург: Издательство СПбГУ

Mandić, Dominik (1982),  Bosna i Hercegovina – etnička povijest, knj. III. Toronto: Ziral

Mandić, M. (2009), Buni, Bunijevci, Bunjevci, Subotica: Bunjevačka matica

Marković, S. (2010), Politički život  Bunjevaca u Državi SHS/Jugoslaviji od 1918 do 1941 godine, Subotica: BIC.

Mirdita, Zef (2004), Vlasi u historiografiji, Zagreb: Hrvatski institut za povijest.

Mirdita, Zef (2007), Vlasi, polinomičan narod, Povijesni prilozi 33

Nakićenović, Savo. (1999), Boka, Antropogeografska studija, Podgorica: CID

Novak,  Grga (1971), Morlaci (Vlasi) gledani s mletačke strane, Poseban  otisak  iz  knjige »Zbornik  za  narodni  život  i  običaje« Knjiga  45,  Zagreb : Jugoslavenska Akademija znanosti i umjetnosti

Pavičić, Stjepan (1931). Starosjedilaštvo današnjeg hrvatskog naselja u Srednjoj i Sjevernoj Dalmaciji. Prilog k proučavanju porijekla Bunjevaca, str. 61-104. – Mužić, Ivan ed. (2010), Vlasi u starijoj hrvatskoj historiografiji, Split: Muzej hrvatskih arheoloških spomenika

Raič, A. (2014), Priskočena tema  bunjevačko-hrvatskog dijaloga: dugotrajni moratorium nacionalne identifikacije Bunjevaca, Bunjevački prigled, br. 3. str.193-203. Novi Sad: UG Bunjevci.

Raič, A. (2015), Političke perspektive u programskim platformama bunjevačkih organizacija civilnog društva i stranaka u Srbiji, Bunjevački prigled,  4/2015, str. 35-99.,  Novi Sad: UG Bunjevci.

Raič, A., Kujundžić Ostojić, S. (2013), Bunjevci izmed asimilacije i nacionalne zajednice, Novi Sad: UG Bunjevci.

Raič, A. (2016), 330 godina od doseljavanja Bunjevaca u Bačku: prilog dekonstrukciji rane istorije Bunjevaca, Seoba Bunjevaca u XVII viku, Subotica: BNS i KUD Bunjevka

Roksandić, Drago (2014), Ličko-Krbavski Bunjevci u „dugom“ 18. stoljeću: od Vlaha-katolika do Hrvata, Bunjevci u vremenskom i prostornom komtekstu, str.31-44, Zagreb : Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu i Zavod za kulturu vojvođanskih Hrvata

Šarčević, Boza, Pismo od 7. V 1879, Arhiv Matice srpske br. 6966.

Šarić, Marko (2014), Seoba  Bunjevaca u Podunavlje 1607. godine u svjetlu Osmanske politike prisilnog preseljenja stanovništva (surgun), Bunjevci u vremeskom i prostornom kontekstu, Zagreb : FF press

Sedlak, I.(2013), Uloga i značaj delatnosti Bunjevačke Matice na očuvanju nacionalnog identiteta Bunjevaca, Bunjevački prigled,  br. 2. Novi Sad: UG Bunjevci.

Sekulić, Ante (1989), Bački Bunjevci i Šokci, Zagreb : Školska knjiga.

Smith, A. (2010), Nacionalni identitet, Beograd: Knjižara Krug. Videti: Raič,A, Kujundžić Ostojić, Bunjevci izmed asimilacije i nacionalne zajednice.

Stantić, Z. (2015), Ivanji Ištvan o Bunjevcima, Bunjevački prigled, 4

Todosijević, B. (2002). Why Bunjevci did not Become a Nation: A Case
Study. East Central Europe, Vol. 29, No. 1-2.

Wicker, Erika, Raci i Vlasi u vreme naseljavanja severne Bačke. Doktorka disertacija.

Žigmanov, T. (2011), Osvajanje slobode, Hrvati Vojvodine deset godina  nakon listopadnoga prevrata, Subotica: HAD

Internet izvori:

https://hr.wikipedia.org/wiki/Seoba_Hrvata_u_Ba%C4%8Dku_1610. Pristup 3/7/2017 10:51:50 PM

Budiša, N.: http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/prezimena.nevesta-i-cere-u-zadnjih-350-godina#comment-651 (pristup 2/16/2017 1:03:03 PM).

Bunje Istarska enciklopedija.    http://istra.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1347

Didići  http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=14985 (pristup 3/5/2017 12:19:07 PM)

Гумилев, Л., Конец и внов’ начало, http://gumilevica.kulichki.net/EAB/index.html

Hrabak, Bogumil ttps://www.scribd.com/document/54396348/Vlaska-i-Uskocka-Kretanja-u-Severnoj-Dalmaciji-u-XVI-Veku-Bogumil-Hrabak#

Knez Raič i Vasilije Ostroški http://www.bastabalkana.com/2013/05/kletva-i-pismo-patrijarha-knezu-raicu-i-molitva-vasilija-ostroskog/   pristup   1/15/2017 8:48:10 AM

Kosor, K., Drniška krajina za turskoga vladanja, KAČIĆ – Zbornik franjevačke Provincije Presvjetlog Otkupljenja, Tom XI, Split 1979, str. 125-194.). — http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/indekobjavljenih-osvrta-na-hrvatska-prezimena

Mačković, S.  https://suistorija.wordpress.com/izvestaj-vojnoj-obavestajnoj-sluzbi-o-bunjevcima-iz-1934-godine/  (Pristup  3/16/2017 12:30:26 PM)

ENDNOTE

[1] Feher, I.(1993), Utolso percben, Budapest: Oroksegtar

[2] Raič, A., Kujundžić Ostojić, S. (2013), Bunjevci izmed asimilacije i nacionalne zajednice, Novi Sad: UG Bunjevci. Str.119-121.

[3] Sudeći prema proporciji koju Hrvati-Bunjevci, pridstavljeni listom dr Stantića, čine u HNV izabranom na elektorskoj skupštini 2014. godine, udio ove kategorije Hrvata bunjevačkog porikla mož obuhvatat oko 20% ukupne hrvatske populacije u Srbiji.

[4] Savrimene južnoslovenske nacije imadu institucionalizovanu visoku nacionalnu kulturu al su, posli ratova krajom prošlog vika, iako na putu evropski integracija, više zaokupljene tradicionalnim egzogenim faktorima očuvanja „nacionalnih životni prostora“ nego teleologijom endogeni faktora snaženja nacionalnog identiteta, kulture, nauke i industrije, koji doprinose ostvarivanju vizije održivom razvoju ovi mali nacija u perspektivi globalizacije, društva znanja i demokratizacije.

[5] Gellner pridviđa za male etničke grupe brez vlastiti institucija ‘visoke’ kulture da moraje bit spremne da „vide svoju kulturu … /kako/ polako nestaje, rastvara se u široj kulturi neke nove nacionalne države“. – Gumiljov konstatuje stanje etničkog relikta ko poslidnju fazu ciklusa etnogeneze. Гумилев, Л., Конец и внов’ начало, http://gumilevica.kulichki.net/EAB/index.html

[6] Smith o etničkom i nacionalnom identitetu. –  Smith, A. (2010), Nacionalni identitet, Beograd: Knjižara Krug.

[7] Osim pomenute političke perspektive izgradnje bunjevačkog nacionalnog identiteta u procesu razvijanja bunjevačkog civilnog društva i strategije Bunjevaca ko konstitutivnog naroda u Srbiji (prvobitno Jugoslaviji), aktuelne su strategije Bunjevaca ko nacionalne manjine u Srbiji i Mađarskoj. Na izborima za BNS 2014. godine obnarodovana je i strategija oslanjanja na etnički identitet Bunjevaca subsumiran pod katoličanstvo sa RKC kao strukturom koja tradicionalno čuva taj identitet (razvijajuć hrvatsku komponenti dvojnog etničkog identiteta). Vidit A.Raič, Bunjevački prigled,  4/2015. str. 35-99.

[8] Todosijević navodi Bunjevce kao “case when an ethnic group – in the present example, a minority group – does not develop a distinct and dominant national identity.”(str. 3) “nations” in central Yugoslavia have been constructed largely according to religious lines, rather than to ethnic ones (str. 8); identity of ‘Bunjevac’ most probably emerged later… between the early waves of migration and the national revival emerging in the mid-19th century it was various local identities”. Ovi lokalni identiteti mogli su biti etnički identiteti… clear group boundaries, worked in favor of maintaining a sense of relatedness, i.e., of common descent. (str. 9). Lokalizacija etničkog identiteta Bunjevaca omogućavala je njevu asimilaciju “by incorporating (assimilating) them into these ‘larger’ nations… Magyars, Croats and Serbs since the beginning of the 19th century. (str. 9).

[9] Pregled ovih pretpostavki dat je u izvodu iz doktorske disertacije S. Kujundžić Ostojić. Videti u ovom broju Bujevačkog prigleda odeljke A i B studije „Iz istorije i kulture Bunjevaca“ str,  12-35.

[10] Kao prikladna naučnom metodu, može biti prihvaćena ona hipoteza o poreklu Bunjevaca, koja je zasnovana na prethodnom znanju i zapažanjima, i koja sadrži objašnjenje zašto promišljanje (gues) i tumačenje tih znanja i zapažanja može biti korektno, koje, dakle, pažljivo smišljenim eksperimentom ili posmatranjem može biti potvrđeno ili odbačeno.

[11] Postavljanje ove hipoteze zahteva praćenje dugog procesa transformacija oblika porodice i svojine, čiji istorijski završetak se nazire u etničkim reliktima starobalkanskih rodova. Vidi: Gorunović, Gordana (2006), Marksistički model dinarske zadruge u srpskoj etnologiji, Antropologija 2

[12] Osim propagandnih ideološko-nacionalnih argumenata, kroatizacioni pritisak na Bunjevce se oslanja na političke (pretnje otpuštanja sa posla Bunjevaca koji se ne izjašnjavaje ko Hrvati) i lukrativne mehanizme (finansiranje školskih potrepština, rekreacije i ekskurzija dice i mladeži i sl.). Bunjevačka zajednica ne raspolaže srazmernim sridstvima protivdejstva takoj strategiji kroatizacije.

[13] Vidi:  Fine, John V.A. (2009), When Ethnicity did not Matter in the Balkans, A Study Of Identity of Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia and Slavonia in the Medieval and Early Modern Periods, The University of Michigan Press

[14] Vidi: Mirdita, Zef (2007), Vlasi, polinomičan narod, Povijesni prilozi 33., 249.-269.

[15] Vidi: „kažuni (tal. casite, casoni), jednoprostorna usuho zidana manja kamena zdanja većinom kružna, ali i četvrtasta tlocrta. Plod su samonikle graditeljske kulture u prastarim civilizacijama širom Sredozemlja. U Hrvatskoj ih ima u Dalmaciji (bunje, trimi, poljarice, čemeri) i u Istri,… Srodni oblici nalaze se u talijanskim pokrajinama Apuliji, Abruzzu i Sardiniji, zatim u Provansi, Kataloniji i Galiciji, na pojedinim grčkim otocima i Peloponezu. Ima ih i u Irskoj, Walesu, Škotskoj i Švedskoj…“. A. Krizmanić,L.Nikočević,Istarska enciklopedija http://istra.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1347

[16] Pansrpsko gledište vidi: Jarčević, Slobodan (2007), Nije bilo doseljavanja Slovena na Balkan – oni su starosedeoci Balkana i Panonije, kao i radove Olge Luković Pjanović,  Jovana I. Deretića ; Panhrvatsko gledište vidi: Майоров, Александр (2006), Великая Хорватия. Этногенез и ранняя история славян Прикарпатского региона,  Санкт Петербург: Издательство СПбГУ

[17] Novija istraživanja problematizuju naziv Sloveni što u razvijanju vlaško-slovinske hipoteze treba imati u vidu. Vidi: Curta, Florin (2001), The Making of the Slavs. History and Archaeology of the Lower Danube Region, c. 500–700.

[18] Bunjevci nikad nisu bili dominantni narod u Bačkoj (Bunjevačkom-Bajskom trouglu); nakon doseljavanja 1686. godine, a pogotovo posli povratka mađarskog stanovništva i kolonizacije Nemaca u južnu Ugarsku, našli su se u poziciji manjinskog, naposlitku i marginalizovanog naroda. (Posli Drugog svitskog rata agrarna reforma je oštetila Bunjevce ko zemljoposidnike a prisilni identicid 1945. godine ji je lišio prava na nacionalno izjašnjavanje. Bunjevci su, takođe, tokom poslidnjeg balkanskog, srpsko-hrvatskog sukoba bili suočeni s potencijalnim nasilnim iseljavanjem iz Bačke na dalmatinske otoke ili u Slavoniju). Bački Bunjevci su posmatrani skoro u svim istorijskim situacijama ko nevine žrtve a ne kao građani država koji se pozivaju na svoju autohtonost ne bi li uživali privilegije ili se branili od ekspanzije „stranaca“ koja ji marginalizuje i ugrožava njeva manjinska prava. – Izuzetak čine pokušaji negacije bački Bunjevaca, tokom poslidnje četiri decenije, ko „tzv. bunjevačke nacije“ projektovane od strane Miloševićovog režima radi cipanja i negacije hrvatske nacionalne manjine u Vojvodini. T. Žigmanov (2011), Osvajanje slobode, Hrvati Vojvodine deset godina  nakon listopadnoga prevrata, Subotica: HAD, fn 14.

[19] Bunjevci su postali zemljoposidnici donacijom austrijskog cara ko vrhovnog zemljovlasnika, posli istirivanja Turaka iz Bačke. Izborili su se za očuvanje svoji posida ko baština nasuprot nastojanja mađarski feudalaca da povrate ranija zemljoposidnička prava.

[20] Istraživanje prošlosti Bunjevaca radi otkrivanja i ekstrapolacije njevi mogući razvojni perspektiva u budućnosti nailazi na istoricističke konstrukcije sa učitanim elementima savrimeni projekata budućnosti. Takvi su primeri naknadne konstrukcije prošlosti postnominacijom Bunjevaca (u zagradama) ko Hrvata, i Vlaha (u zagradama) ko Srba. Postnominacijom Bunjevaca ko Hrvata onemogućena je vizija njevog razvoja ko autohtonog naroda sa samoizgrađenim modernim bunjevačkim nacionalnim identitetom. Vidit:  Ivić, A. (1923)

[21] Termin protobunjevački rodovi odnosi se na rodove čija se etnogeneza istorijski mož povezat sa kasnijim bunjevačkim rodovima. Primer su rodovi Vlaha-Krmpoćana, čija vlaška pridistorija je utvrđena ko i njeva kasnija pripadnost Bunjevcima.

[22] L.Gumiljov u ishodište etnogeneze stavlja eksploziju pasioniranosti, strasne težnje jezgrene grupe inicijatora budućeg etnosa.

[23] Koristim analizu etapa etnički prislojavanja na području Dalmatinske Zagore dr Nediljka Budiše zasnovanu na izvorima: K. Kosor: Drniška krajina za turskoga vladanja, KAČIĆ – Zbornik franjevačke Provincije Presvjetlog Otkupljenja, Tom XI, Split 1979, str. 125-194.). –

http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/indekobjavljenih-osvrta-na-hrvatska-prezimena

[24] Osnova ove studije je „vlaška hipoteza“ o poriklu Bunjevaca. Pod Vlasima se podrazumivaje rodovi transhumantnih stočara pravoslavne i katoličke konfesionalne pripadnosti, govornici svih slovenski naričja iz kasnog sridnjeg vika. Kasnija nacionalna evolucija ovi rodova dovela je do njevog diferenciranja na konstituente zapadno balkanskih nacija i na Vlahe, Cincare, Aromune ko etničke relikte. Viditi Mirdita, Zef (2004), Vlasi u historiografiji, Zagreb : Hrvatski institut za povijest.

[25] U studiji E. Wicker konstatovan je prvi pomen etničkog imena Bunjevaca i Šokaca 1619. godine u Baji. Wicker, Erika, Raci i Vlasi u vrime naseljavanja severne Bačke. Mandić, M. dokumentuje prisustvo Bunjevaca u južnoj Ugarskoj prije masovnijeg doseljavanja Bunjevaca u najstarijoj naseobini oko Budima. Mandić, Mijo (2009), Buni, Bunijevci, Bunjevci, Subotica: Bunjevačka matica.

[26] Depopulacija Zagore, izazvana Kiparskim ratom Turske sa Mlecima i epidemijom kuge iz 1573. godine, motivisala je kliškog sandžak-bega da od 1579. do 1616. godine kolonizuje vlaško stanovništvo, mahom katolike iz sridnje Bosne. Iz Hercegovine su u Dalmaciju migrirali vlaški rodovi katolici i pravoslavci, što je bio slučaj sa vlasima-Krmpotićima (prišli u katoličanstvo nakon naseljavanja u Liču). – Prilikom početka svoje migracije iz područja Skadra u 12. viku, rod Raiča je pripado pravoslavnoj viroispovidi. Savo Nakićenović (1999), Boka Antropogeografska studija, Podgorica: CID str. 122-123, 434. U Reževićima se pominje Raič njiva (431).

[27] „Godine 1583. se pokušalo osloboditi Klis od osmanske vlasti no pohod nije uspio. Bojeći se osvete, dio je bunjevačkih Hrvata iz tih krajeva izbjegao u Liku, a 860 se je obitelji smjestilo oko Bakra. Iz ove su skupine Hrvati koji su 1610. iz Like u organizaciji franjevaca odselili u Podunavlje, u Bačku, nakon neuspješna ustanka protiv ličko-sandžačkog bega Memiševića.“  – Pridev “bunjevački” Hrvati ne odgovara istorijskim okolnostima. AR.

https://hr.wikipedia.org/wiki/Seoba_Hrvata_u_Ba%C4%8Dku_1610. Pristup 3/7/2017 10:51:50 PM

[28] Razlike socijalno-psihološki karakteristika hercegovačkog i bosanskog stanovništva zahtevaju oprez u procini subjektivnog faktora buntovni pokreta protobunjevački rodova. Uticaj franjevaca doprinosio je pacifikovanju vlaha-katolika, njevoj sklonosti prihvaćanja pravila vojno-feudalnoe discipline, pokoravanja crkvenim i svitovnim vlastima. “Neobuzdan i surov” karakter vlaha-hercegovaca (pravoslavnih i katolika) i oglušivanje vlaha-katolika prema savitima i naredbama senjski biskupa i činovnika austrijski komorski i župski vlasti, zabiluženi su u istoriografskim izvorima (izveštajima Senjskih biskupa…).

[29] Analizu ovog događaja daje Marko Šarić (2014), Seoba  Bunjevaca u Podunavlje 1607. godine u svjetlu Osmanske politike prisilnog preseljenja stanovništva (surgun), Bunjevci u vremeskom i prostornom kontekstu, Zagreb : FF press 2014.

[30] Ugrožavanje imanja Ostroškog manastira  i sklonost vlaškog kneza Raiča unijatskim sveštenicima, u prvom koraku su kažnjeni kletvom Patrijarha (1667) a potom ubistvom pet kneževih sinova angažovanjem hajduka Baja Pivljanina.

http://www.bastabalkana.com/2013/05/kletva-i-pismo-patrijarha-knezu-raicu-i-molitva-vasilija-ostroskog/   pristup   1/15/2017 8:48:10 AM

[31] Dominik Mandić daje tumačenje po kojem „naziv Bunjevci dolazi od samostavnika „buna“, dotično od glagola „buniti se“. Bunjevci su oni koji su se (po)bunili protiv turskoga osvajača u svojoj katoličkoj vjeri i po svojim starim hrvatskim običajima. Taj je naziv nastao slično kao i onaj „uskoka“, koji su od „turskih“ zemalja uskočili u slobodne hrvatske krajeve (fn 30). Suvremenici u slobodnim okolnim krajevima svakoj većoj skupini izbjeglica ispod turske vlasti u BiH dali su posebno ime, koje bi se stvorilo na osnovu pojma pobune i izbjeglištva. Prve izbjeglice prve polovice 16-st. bili su prozvani „uskoci“, a oni 16- i početka 17-st. „Bunjevci““. … D.Mandić, (1982). Bosna i Hercegovina – etnička povijest, knj. III. str. 358-359. – Pomena zaslužuju i nastojanja da se ime Bunjevac izvede od reči „buna“ i „buniti se“ (Rista Jeremić, Ivan Murgić, a i Boza Šarčević),.. J. Buljovčić 1996 str. 165-170.  – Erdeljanović konstatuje da je „posebno intenzivno iseljavanje Vlaha iz Kliškog sandžaka između 1603. i 1624.“ …i da „pisci tvrde da se iseljavanje desilo (iseljenih preko 10000 kuća) „posle bune“, koju je narod podigao.. a koju je mogao izazvati Mehmed-beg, pošto je ponovo postao kliškim sandžakom.“. Kliški sandžak je obuhvatao – srednji deo Dalmacije s Poljicama na jugu a Vrlikom i Drnišem na severu i deo zapadne Bosne i severozapadne Like (Krbave) sa Petrovcem, Bilajem, Bunićem i Boričevcem na severozapadu, Jezerom (kod Jajca) i Pruscem na istoku i Ramom i Prologom (u današnjem Ljubuškom srezu)“. J. Erdeljanović, 1930. str. 44-45. – Kliški sandžak, kao turska administrativna jedinica, formiran je 1537, godine a vlast Mletačke republike ponovo je uspostavljena nad Dalmacijom posle uspešnog kandijskog rata 1690. godine.

[32] Niki od ugledni hrvatski autora prihvaćaje „vlašku teoriju“ porikla Bunjevaca istovrimeno ostajuć na tvrdnji o njevoj sub-etničkoj pripadnosti hrvatskoj etniji. Taki pristup odgovara ideologiji izgradnje hrvatske države-nacije koja dobija antagonističku isključivost u diskursu suprotstavljenom srpskom naciotvornom procesu. O vlaškom poriklu  Bunjevaca vidit  Sekulić, A. (1989), Bački Bujevci i Šokci, str. 16-22.

[33]Tekst Nediljka Budišina je zasnovan na studijama uticaja sridnjovikovnog hrvatskog društva na etnogenezu Vlaha ko i njezine povezanosti sa Osmanskom invazijom i reagovanjom hrvatskog feudalnog društva na promine koje je ona donela. Vidit: Stjepan Pavičić, Bogumil Hrabak.

[34] Nevest je naselje južno od Drniša u severnoj Dalmaciji. To je područje istorijski procesa nastanka bunjevačkog etničkog identiteta. URL N.Budiše: http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/prezimena.nevesta-i-cere-u-zadnjih-350-godina#comment-651 (pristup 2/16/2017 1:03:03 PM). Ovakvu istorijsku periodizaciju odnosa starohrvati-vlasi data je u Grga Novak.

[35] Didići „prvotno naziv za baštinike, nasljednike zemlje (heres); poznat je na širem slavenskom prostoru… Didići se pojavljuju u zapadnih i južnih Slavena kao ovisni, odnosno slobodni seljaci, a ponegdje i kao dio nižega plemstva (šljahta). Na hrvatskom prostoru spominju se na otocima Braču i Hvaru te u pojedinim županijama, gdje čine dio tamošnjega stanovništva, ponegdje koncentrirani u selima… Dio didića izgubio je povlašteni položaj u sukobima s dalmatinskim komunama u XIII. i XIV. st., a dio ih se uklopio u njihovo gradsko stanovništvo ili u pratnju hrvatskih knezova… Prema Poljičkom statutu iz 1440., vlast u Poljicima bila je podijeljena između dvije vrste plemstva, vlastele i didića, kojih su predstavnici obnašali različite funkcije u županijskim organima. Poslije se držalo da su vlastela ugarsko, a didići bosansko plemstvo, odnosno da vlastela potječu od vladarovih činovnika upućenih da upravljaju županijom, a didići od lokalnih slobodnih baštinika.“

http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=14985 (pristup 3/5/2017 12:19:07)

[36] Stjepan Pavičić (1931) daje tumačenje istorije starohrvatskog stanovništva koje je uglavnom primilo islam i asimilovalo se u pripadnike osmanskog društva. Njegovo je gledište da je manjina starohrvatskog stanovništva predosmanske Hrvatske i Bosne iselila na sever (deo vlastele je izginuo) kao i da je hrvatski etnicitet asimilovan u identitet bosanskih osmanskih Turaka-muslimana.  Mužić, Vlasi u starijoj hrvatskoj historiografiji

[37] Изасланици /војводе Тадија Крмпотић и Милашин Скоруповић/ понесу надвојводи /Фердинанду у Грац/ три претставке. Прва је датирана 6. априла 1606. и потписана од Дамјана Крмпотића, управитеља у Личу и од две војводе, Јована Кричовића и Гвоздена Сладовића, а у име свих Крмпоћана. У њој се описује, како су Срби при досељењу своме затекли Лич пуст и обрастао шумом, те су почели да га крче и да праве себи станове, али их гроф Зрињски и његов управитељ Чикулини терају и узнемирују… (стр. 74). .. Надвојвода напише 7. маја писмо грофу Николи Зрињском, похвали Србе Крмпоћане, који дођоше из Турске те ће у Личу служити као предзиђе за хришћанство и осигураће од Турака хрватску границу па и грофова добра и стога налаже у име царево грофу, да Србе не узнемирава. (75) … 13. маја затражио је надвојвода од барона Кисла извештај (75) – /u kojem Kisl predlaže/ За поглавицу, који ће над Личанима управљати.. да мора бити енергичан и строг човек, јер су Срби необуздани и сурови (76) …/ u svom predlogu nadvojvodi baron Kisl upozorava na mogućnost pobune Krmpoćana i njihovog povratka u Tursku/. Крањска влада одговори 20. јула надвојводи, да је она већ израније упозоравала, како су Срби велика незгода за државу. У Крањској нема подесног места за насељење њихово, а не сматрају умесним ни предлог Кислов, да се Срби поубијају, јер се то не би могло обавити неприметно него би Србе требало преместити на угарску и славонски границу, далеко од њиховог негдашњег завичаја и од турских познаника њихових (82) …. Aleksa Ivić umesto Wallachen /Vlasi/ – kako stoji u svim fusnotama sa izvornim tekstom na nemačkom jeziku – koristi etnonim Srbi. Ивић, А. (1927), Миграције Срба у Хрватску током 16, 17 и 18 столећа

[38] Boško Desnica “Stojan Novaković i uskočka Dalmacija”. Рајко Веселиновић овако описује „лигу“:  „Орган  народне  самоуправе  био је  народни  због или сабор  (пособа),  који је одржавала група села једне  крајине,  једне  сердарије,  па се у том случају сматрао за веће сеоских харамбаша (кнезова, капетана) и судаца. … Зборови су сазивани и одржавани обично на Ђурђевдан по старом (односно православном)  календару  (il  prossimo  San  Giorgio  alia  vecchia),  без присуства  представника  млетачких  власти“  (Историја  српског  народа,  С К З . IV, књ. 2, стр.  31). (fnt a str. 236).

[39] B. Desnica upozorava na razloge gašenja liga. „Лиге,  које  су настале из  потребе  народа  за  правним  поретком,  а  које  су  у  својој  декадентној  фази  одржаване  у  животу  из  политичких  рачуна  млетачке  власти,  изгубиле  су  у  један  исти  мах  оба разлога опстанка.  За  Морлаке,  сирове,  необуздане, пусте,  лиге  су значиле стегу,  запт,  аукторитет,  дужност,  a TO  je  баш  оно  што  ce  коси  са  његовом  природом,  која познаје  један  сами  закон:  инстинкт.  Морлацима дакле лиге нису требале  а за млетачке властодршце оне су постале  сувишне  чим је  нестало  нужде да се  њиховом снагом и  њиховим  моралним аукторитетом чува мир на пограничју“ (247). Desnica, B.“Stojan Novaković i uskočka Dalmacija”.

[40] “… млетачке власти  /su/ пустиле  да  се лиге угасе  природном  смрћу  дотрајалих  бића.  To су оне тим  лакше  могле  да  учине,  уколико  су  полицијске  функције  на  које  ce  je  у  посљедње  доба  била  свела  сва  дјелатност  лига,  много  успјешније  вршене  од  котарских сердара  који  се,  баш  у  овом времену,  од народних  старјешина  и  војсковођа  постепено  претварају  у  пандурске поглавице.” (246).  B. Desnica, Isto.

[41] Sa mletačkog područja o etno-političkim nastojanjima Vlaha-katolika „senjski biskup Sebastijan Glavinić (1630-1690) veli da prihvaćaje naziv ‘Bunjevci’, al da ne trpe da ji zovu  Vlasima”. Sa područja austrijske hrvatske vojne krajine o težnji vlaha-katolika izveštava „zagrebački biskup Benko Vinković (1581-1642), koji kaže da su oni Bunjevci Hrvati i da oće da ji se broji med Hrvate”.

[42] Popis 1715. godine na području Bač-Bodroške županije (uključiva Segedin) blizo 22000 Bunjevaca a ukupni broj Bunjevaca izračunat po kriterijumu izbora delegata na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu novembra 1918. godine (jedan delegat na 1000 Bunjevaca); srazmerni dio (0.76%) Bunjevaca u savrimenoj Bačkoj u Srbiji u obadva slučaja naveden u zagradama. Podatak o broju Bunjevaca za 1960. godinu u zagradama odnosi se na podatak iz Statističkog biltena br. 7/1971. za rezultate popisa u 1971. godinu. Broj Hrvata bunjevačkog porikla za 2002. godinu procinjen, isto broj apstinenata u 28 naselja sa Bunjevcima i Hrvatima; u zagradi broj apstinenata Bunjevaca srazmiran bunjevačkom stanovništvu u navedenim naseljima (43.36%).

[43] Postoje opravdani razlozi za lociranje rike Bune južnije od Hercegovine, na riku Bojanu čiji je albanski naziv takođe Buna. O tragovima bunjevačkog etniciteta na području Skadra i severne Albanije vidit Ivanić, I. (1899), Bunjevci i Šokci, Beograd. Stantić, Z. (2015), Bunjevački prigled, 4.

[44] Empirijskim istraživanjom identifikovane su četri političke perspektive prisutne u diskursu savrimene bunjevačke društevno-kulturne i političke elite. Raič,A. (2015), Političke perspektive u programskim platformama bunjevački organizacija civilnog društva i stranaka u Srbiji, Bunjevački prigled,  4/2015, str. 35-99.,  Novi Sad: UG Bunjevci.

[45] Potiskivanje vlaške, pridhrišćanske (paganske) prošlosti Bunjevaca potiče od misionarske aktivnosti franjevaca, postavljanja kulture i etničkog identiteta na katoličke osnove. Drugi je razlog naciokreaciji svojstvena gradnja mitske kneževske i plemićke utemeljenosti nacionalnog konstrukta u koji se slika slobodni gospodara planinski vrleti, surovih i neobuzdani vlaški ratnika, ne uklapa. Bidermann objašnjava kostruisanje porikla hrvatski plemićki rodova od antički rimski plemićki porodica, ko i novog austrijskog plemstva čiji pridstavnici svojim prizimenima dodaju oznaku povezanosti sa Hrvatima. Bidermann, H.I. (1893), O etnografiji Dalmacije, 2-go izdanje, Zadar: Pečatnja Ivana Voditzke.

[46] Roksandić, Drago (2014), Ličko-Krbavski Bunjevci u „dugom“ 18. stoljeću: od Vlaha-katolika do Hrvata, Bunjevci u vremenskom i prostornom kontekstu, str.31-44, Zagreb : Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu i Zavod za kulturu vojvođanskih Hrvata.

[47] Đurđev objašnjava nastanak crnogorski plemena na osnovu vlaški katuna, njevog povezivanja u knežije i teritorijalnog konstituisanja plemena.  Đurđev, Branislav (1984).

[48] Ko vlasi-katunarti, sa svojom efektivnom vojno-demokratskom organizacijom, protobunjevački rodovi su bili rado uključivani u mletačke i austrijske, pa i osmanske ratne mašinerije (ko martolozi-pratioci i asanatori ratišta i osvojeni terena, ko graničari i čuvari kritični područja, klanaca a posebno prilikom opsade i pustošenja gradski utvrđenja i naselja sa protivničke strane granice tzv. četovanja namenjenog pljačkaškim pohodima i podeli plena sa vlastima).

[49] Domašaj ovog procesa potvrđiva potiskivanje groktalica ko epsko-poetskog izraza i nosilaca rane bunjevačke kulturne i političke prošlosti. Vidit Kujundžić Ostojić, S. (2016), Antropološka funkcija i značenje groktalica kod bačkih Bunjevaca, doktorska disertacija, Beograd: Filozofski fakultet.

[50] Vidit Mačković, S.  https://suistorija.wordpress.com/izvestaj-vojnoj-obavestajnoj-sluzbi-o-bunjevcima-iz-1934-godine/  (Pristup  3/16/2017 12:30:26 PM)

[51] Vidit Marković, S. (2010), Politički život  Bunjevaca u Državi SHS/Jugoslaviji od 1918. do 1941. godine, Subotica: BIC.

[52] Vidit Raič, A. (2014), Priskočena tema  bunjevačko-hrvatskog dijaloga: dugotrajni moratorium nacionalne identifikacije Bunjevaca, Bunjevački prigled, br. 3. str.193-203. Novi Sad: UG Bunjevci.

[53] Dovogor sa R. Markovićem potpridsidnikom i A. Milosavljevićem ministrom u vladi Republike Srbije 1996. godine uključivo je zahtiv Bunjevaca da budu normativno tretirani kao „narod kome je Srbija i Jugoslavija matična država i povezivanje statusa Bunjevaca u Mađarskoj sa pitanjem statusa Srba u Mađarskoj“ koji nikada nije realizovan.  Vidit Sedlak, I.(2013), Uloga i značaj delatnosti Bunjevačke Matice na očuvanju nacionalnog identiteta Bunjevaca, Bunjevački prigled,  br. 2. Novi Sad: UG Bunjevci. Str. 60-67.

[54] Vidit Raič, A. (2014), Bunjevački nacionalni savet, organizacije civilnog društva i stranke: Izbori za BNS 2014, Bunjevački prigled br.3. Novi Sad: UG Bunjevci.-  Raič, A. (2015), Političke perspektive u programskim platformama  bunjevačkih organizacija civilnog društva i stranaka u Srbiji, Bunjevački prigled, br. 4. Novi Sad: UG Bunjevci.

[55] Topografska hipoteza (poriklo od rike Bune, ispod brda Huma, antičkog grada Bone) argument je vezivanja porikla Bunjevaca sa Hercegovinom, na granici Teodosijeve linije (podila rimskog carstva na istočno i zapadno), sa područjem Crvene (južne) Hrvatske, kojim se marginalizuje povezivanje tog porikla sa područjem severne Albanije, rike Bojane/Bune. Takođe se Humska pradomovina Bunjevaca dovodi u vezu sa etimologijom „humnjaka“, brđana, pastira, kako značenje se pripisuje i  etnonimu Hrvati, „hrobati“, brđani. Teza o bunjama kao ishodištu etimologije imena Bunjevci u užem značenju takođe topografski fiksira poriklo Bunjevaca sa područjem dalmatinskih suhozidanih kamenih nastanbi pastira oko Dinare i Svilaje; u širem značenju sa prastanovnicima Balkana, Mediterana, sve do Apeninskog i Pirinejskog poluostrva, čime se utemeljuje panbunievska (vlaška) hipoteza o poriklu Bunjevaca.  Teza o imenu Bunjevaca izvedenom iz katoličanstva iz vrimena pape Bonifacija („bunjanje“ molitvi na nerazumljivom latinskom) kao i izvedena teza o animozitetu „bunjevaca“ i „rkaća“ (iz vrimena utvrđene virske podile vlaški rodova na pravoslavne i katoličke) potvrda je ideološkog uticaja na identitet Bunjevaca. Različiti navedeni uticaji su prisutni u ideološkom formiranju identiteta i imena Bunjevaca ali se ne mogu potvrdit kao istorijski proverljivi faktori usvajanja od strane Bunjevaca (početkom 17. vika) kao njevog nominalnog etnonima.

[56] Raič, A. (2016), 330 godina od doseljavanja Bunjevaca u Bačku: prilog dekonstrukciji rane istorije Bunjevaca, Seoba Bunjevaca u XVII viku, Subotica: BNS i KUD Bunjevka, str. 11-13.

Suzana Kujundžić Ostojić: Iz istorije i kulture Bunjevaca

Tri odeljka iz Poglavlja II doktorske disertacije pod naslovom „Antropološka funkcija i značenje groktalica kod bačkih Bunjevaca“ dr Suzane Kujundžić Ostojić odbranjene na Filozofskom fakultetu u Beogradu 6. juna 2016. godine pred komisijom u sastavu prof. dr Branko Ćupurdija redovni profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu na Odeljenju za Etnologiju i antropologiju (mentor), prof. dr. Saša Nedeljković redovni profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu na Odeljenju za Etnologiju i antropologiju, prof. dr Slavica Garonja Radovanac vanredni profesor Filološko umetničkog fakulteta Univerziteta u Kragujevcu na Katedri za srpsku književnost.

http://uvidok.rcub.bg.ac.rs/bitstream/handle/123456789/824/Kujundzic_Ostojic_Suzana_doktorska_disertacija.pdf?sequence=1

  1. Teorije o poreklu Bunjevaca

Iako su se ovim temama bavili mnogi istoričari, konačnog odgovora o poreklu i imenu Bunjevaca nema do danas. Oba pitanja, pogotovo ono koje je vezano za poreklo često je politizovano, a bunjevačka zajednica razdeljena je na nekoliko strana: na one koji smatraju i dokazuju kako poreklo Bunjevaca vodi ka srpskom narodu, ka hrvatskom narodu i ka autohtonom poreklu.

Tumačenje da su Bunjevci poreklom Srbi zastupao je Jovan Erdeljanović, koji u zaključnim tačkama u knjizi „Poreklu Bunjevaca” kaže: 4.) „Укратко можемо рећи, да су наша истраживања о пореклу Буњеваца показала:… 3.) Да су преци свих Буњеваца били највећим делом исељеници из западне Босне и западне Херцеговине и из суседних крајева средње Босне и доње Херцеговине, који су се као огранци од тамошњих родова нашег народа обе вере пресељавали у Далмацију почевши још од 13. века, али поглавито од времена турског освојења Далмације (1511‒1533 године). … 5) Да се у свима историјским изворима и код свих писаца из прошлих векова Буњевци сматрају и називају Србима (односно именима којима се називају или означавају и православни Срби).19

Аkademik Slavko Gavrilović о poreklu Bunjevaca kaže:„ Српско-буњевачка симбиоза потекла је из заједничког порекла… Оновремени званични извори на немачком и латинском језику називају Буњевце „католичким Србима” односно „католичким Рацима”.20

Vuk Stefanović Karadžić u svom „Kovčežiću” o poreklu Bunjevaca ovako piše: „Само три милиона зову се Срби или Србљи, а остали овога имена неће да приме, … а они закона Римскога сами себе или зову по мјестима у којима живе, н.п. Славонци, Босанци (или Бошњаци) Далматинци, Дубровчани и т. д. или као што особито чине књижевници, старинскијем или Бог зна чијим именом, Илири или Илирци они пак први зову их у Бачкој Буњевцима, у Сријему, у Слaвонији….”21 D. Popović u „Narodnoj enciklopediji” iz 1928. godine оvako piše o bunjevačkom poreklu: „Буњевци су део нашег народа, насељен у већој маси у Бачкој, али их спорадично има у Барањи, Банату и чонградској и пештанској жупанији данашње Мађарске”.22 Aleksa Ivić pišući o seobama Srba u Hrvatsku i Slavoniju, tokom XVI veka za ove doseljenike kaže: „Не знајући им правог имена називали су их, дакле, Турцима. У Угарској су звали Србе Рацима (Rasciani, Ratzen, racok), и Трачанима (Traces), а у Далмацији Морлацима (Morlaken). У крајевима око Сења звали су их ускоцима (Uskoken); Србе у Славонији називају записи бечког ратног архива до задње десетине 16. века редовито прибезима (pribeggen, profuqae), а од овог доба имају све чешће назив Власи.”23

Tumačenje po kojem Bunjevci pripadaju hrvatskom narodu možemo naći u „Hrvatskoj enciklopediji” iz 1942. godine: „Bunjevci su hrvatsko pleme, koje se jednim dijelom naselilo u Lici i Hrvatskom primorju, a drugim dijelom većinom u Bačkoj. Kao plemenska cjelina smatra se samo ovaj drugi ogranak, zato se pod imenom Bunjevac razumijevaju obično bački Bunjevci.”24 Ante Sekulić u svojoj knjizi „Bački Bunjevci i Šokci” u II poglavlju kaže: „Bunjevci – Hrvatska narodna skupina… Velika skupina hrvatskog naroda, naseljena u raznim dijelovima zemlje (Kvarnersko primorje, Dalmatinska zagora, Lika, Bosna, Gorski kotar, Bačka i dr.) nosi ime Bunjevci.”25

Da su Bunjevci hrvatskog porekla piše i Matija Evetović u knjizi „Kulturna povijest bunjevačkih i šokačkih Hrvata”, gde kaže: „Ova stara humska zemlja Hercegovina, ova hrvatska zemlja koljevka je Bunjevaca. Iz ove hrvatske zemlje, od rijeke Bune i iz obližnjih krajeva Bosne i Dalmacije dolazili su Bunjevci u većim ili manjiim grupama i naseljavali krajeve gdje danas žive…”26 , a malo kasnije kaže: „Dakle i riječ „Bunjevac” znači isto što i „Hrvat”, tj. goranin, brđanin. Bunjevci su, dakle, i po imenu Hrvati.”27

Autohtonu teoriju o Bunjevcima, prema kojoj su oni posebna nacionalna zajednica, zastupa Nacionalni savet bunjevačke nacionalne manjine, koji je u Republici Srbiji osnovan 2003. godine. Naravno, time nije završena priča o etničkoj pripadnosti ovog malobrojnog naroda niti njegovo svojatanje.

Ono u vezi sa čim se slaže najveći broj istraživača jeste da je poreklo Bunjevaca iz Hercegovine. Da poreklo Bunjevaca vodi iz Hercegovine smatraju neki mađarski autori – Ivanji, zatim srpski etnograf Ivan Ivanić u odeljku „Povest-poreklo-ime” iz knjige „O Bunjevcima” kaže: „Preovlađuje mišljenje, da su se Bunjevci doselili u Ugarsku iz Hercegovine sa Bune reke i okoline joj iz Dalamacije. To je mišljenje najrasprostranjenije i izgleda da je najverovatnije. Za tačnost toga mišljenja govore mnogi znanci i povesničke činjenice, kao i narodno predanje u Bunjevaca. Oni sami veruju da su poreklom sa reke Bune. Narod peva:

Didovi nam iz daleka

Ondud gdi je Buna reka,

Pleme nam je starodavno

Kako davno, tako slavno,

Davor oj, Bunjevče!28

Bunjevačka inteligencija, sveštenici i učitelji sa narodom zajedno, odgovoriće vam svuda, da su poreklom sa reke Bune iz Dalmacije, a ovo verovanje u samom narodu svakako nije bez svoga značaja i vrednosti pri raspravljanju o njihovom poreklu.“29

Koren imena Bunjevaca, prema Ivaniću, takođe potiče od reke Bune, označavajući pri tom ime čoveka ili plemena sa tih prostora. Аutor nastavlja da je „… narodnosno ime srpsko, pošto su ogranak srpskog stabla.”30 Ivanić dalje iznosi i stav bunjevačkih autora o njihovom imenu, tako navodi Mladena Barbalića, koji kaže da su Bunjevci dobili ime od glagola „buniti se”, jer su stalno bunili protiv Turaka. Ovaj stav Barbalić je izneo u listu „Neven” 1891. godine, pišući raspravu pod naslovom „O jeziku”.31

Ovu hipotezu o poreklu Bunjevaca iz Hercegovine isključuje Milivoj S. Knežević, kako navodi: „..iz filoloških razloga, jer po fonetici našeg jezika Buna ne može nastati derivat Bunjevac; za označenje krajevnog porekla i pripadnosti, glasila bi Bunjanin, kojim se imenom i nazivaju današnji žitelji oko Bune… hercegovačko ime nije nikako sačuvano u tradicijama Bunjevaca, …. što u Hercegovini ime Bunjevac nije popularno, što u Hercegovini nema kompaktinih prezimena bačkih Bunjevaca, što se oko Bune ne govori narečjem bačkih Bunjevaca…”32

Stav Milivoja V. Kneževića je da je postojbina Bunjevaca delimično ispod Dinare, u manjem delu to je zapadna Bosna a u najvećem delu zagorska Dalmacija „u srezovima sinjskom, drniškom, kninskom i imotskom.”33 Ovoj tvrdnji u prilog Knežević navodi niz logičnih i naučnih činjenica koje potrvđuju njegovu postavljenu teoriju o postojbini Bunjevaca, prema kojoj: „Imenom dalmatinskim označeno je poreklo i jezik bačkih Bunjevaca u mnogim zvaničnim aktima, osobito u školskim i statističkim iskazima austrjskih i madžarskih vlasti.”34

Ivan Antunović, biskup i bunjevački preporoditelj, kaže da su Bunjevci u Bačkoj prastarosedeoci još iz vremena Huna. Poreklo Bunjevaca potiče od Slovena, a „ornamentiku” oko njihovog imena bilo sa srpskim ili hrvatskim dopunama nije priznavao. Ime Bunjevaca, smatrao je, da nikako nije moglo poteći od nekog pogrdnog imena, jer se ono ne bi u narodu ni zadržalo.35

U pogledu rasprave o tome jesu li Bunjevci Srbi li Hrvati zanimljiv je i ovaj stav koji iznosi Ivo Milić u „Književnom severu” tridesetih godina prošlog veka: „Oni sami toga ne znaju; ni srpsko ni hrvatsko ime nije im bilo poznato kao izraz za obeleženje vlastite narodnosti. Čega je Bunjevac jedino svestan jeste da je Sloven. Godine 1920. oni su se u svom starom „Nevenu” tako i izjasnili: „Mi ni sami ne znamo – pisali su – jesmo li Srbi ili Hrvati; po jeziku smo biliži Srbima a po veri Hrvatima; zajedničko ime južnoslovensko došlo nam je kao poručeno.”36

Svetozar Georgijević, smatra su se Bunjevci poreklom iz Hercegovine, odakle su se počeli seliti oko 15. veka, kada su ovi krajevi, među poslednjima, potpali pod tursku vlast.37 Ime su, smatra Georgijević, Bunjevci dobili od bunja u kojima su stanovali.38

Prema Aleksandru Raiču,39 Bunjevci mogu imati koren svoje etnogeneze u mešavini plemena – Slovena i Vlaha starosedelaca Balkana, iz vrimena doseljenja Srba i Hrvata. Te smatra da su Bunjevci samostalna etnička zajednica, koju su obeležili narodi koji su živeli pored nje, Srbi i Hrvati. Saša Nedeljković u knjizi „Čast, krv i suze“ (2007) razmatra pojam etničke grupe ili zajednice i objašnjava: „ to je zajednica koja se nije još razvila do stepena nacije ili naroda.“40

Sličnu teoriju zastupa i M. Filipović, koji dalmatinske Vlahe iz srednjeg veka povezuje sa nastankom Bunjevaca: „првобитно су у нашим земљама Власи (и то је било посебно занимање, служба и посебан друштвени положај) били романски Власи; поједине групе таквих Влаха пристизале су у наше земље још у 18. веку, па су се неке дуже одржале, неке и до данас. Код цетинских односно далматинских Влаха ипак се не може прећи преко чињенице да они готово сви носе словенска имена…”,41 ali autor i sam zaključuje da se pomoću ličnih imena ipak sa sigurnošću ne može zaključiti i poreklo. Nadalje, autor smatra da su Bunjevci svoje ime dobili upravo po nekom vođi Vlahu pod imenom Bun ili Bunj, i pošto je to bilo tek u vreme njihovog oformljavanja zajednice, ovo ime je postalo ime za ceo novonastali etnicitet.

Govoreći o poreklu Bunjevaca, Filipović nudi i novu teoriju. Do nje je došao proučavajući topografsku kartu (1: 100.000) Drvara, gde je našao oronim Bunjevačko brdo. Ovo brdo se nalazi u planini Gnjat, koja je ogranak planine Dinara, na zapadnom okviru Livanjskog polja, koje se nalazi odmah uz bosansko-dalmatinsku granicu. Odlaskom na pomenuti teren, Filipović ustanovljava da stariji muslimani znaju za ime Bunjevaca, ali da to ime ne upotrebljavaju. Ipak, ispostavilo se da se ime Bunjevac ipak upotrebljava, i kod srpskog i kod muslimanskog stanovništva u Livanjskom polju, ali nikada ispred onih o kojima se govori, jer tim nazivom imenuju katolike kada su na njih ljuti ili kada im se rugaju.

Filipović zaključuje da u Livanjskom polju ima Bunjevaca, koji tim imenom više ne žele da se nazivaju, jer ono ima pogrdno značenje, i nastavlja: „…ти Буњевци су у ствари део велике групе Буњеваца у средњој (и северној) Далмацији, од којих их дели само босанско-далматинска граница. Некада су они сви били заједно у једној истој управној области, а нарочито за време турске владавине 1537–1718: данашња граница између Босне и Далмације на сектору код Ливна повучена је по одредбама Пожаревачког мира 1718, а тако је један део Буњеваца административно одвојен од буњевачке главнине и нашао се у „Босни”.42

Po ovome Filipović zaključuje kako srpsko stanovništvo ovim imenom naziva dalmatinske Bunjevce koji danas žive u područjima Livanjskog polja. Šezdesetih godina prošlog veka, kada je Filipović istraživao, kaže kako se ime Bunjevac ponovo vraća u upotrebu, u drugom značenju, a njime nazivaju ljude koji se isele iz Livanjskog polja (koloniste) u Vojvodinu, te ako se vrate nazad, njih i Srbi i Hrvati nazivaju Bunjevcima. Takav slučaj zabeležen je u srpskim selima: Gubin, Sajković, Provo; zatim u mešovitom selu Čamprazlije. Na osnovu ovih podataka, Filipović zaključuje, kako se postojbina Bunjevaca proteže izvan Dalamacije prema severoistočnoj Dinari i mestima koja se nalaze u Bosni, Livanjskom polju.43

2. O imenu Bunjevaca

O imenu Bunjevaca, kao i o njihovom poreklu, postoji mnogo teorija, ali nijedna još uvek nema status konačnog rešenja ovog pitanja.

Poreklo imena Bunjevac brojni autori tumače na osnovu imena reke Bune, leve pritoke Neretve, koja protiče kroz Bosnu i Hercegovinu i koja je duga svega devet kilometara. Zbog ovog malog prostora koji reka zauzima, ima opet mnogo autora koji smatraju da Bunjevci upravo ne mogu biti odatle, jer nije bilo dovoljno prostora za narod koji je tada bio veoma brojan.

Ivan Ivanić u knjizi „O Bunjevcima” (1894) razmatra i postanak njihovog imena i kaže: „… mogućno je, da Bunjevac dolazi od „buniti se”, pošto su, Bunjevci u svojoj prvoj postojbini bili osvetnički, nemirni, elemenat, koji je junački ustajao protiv svojih ugnjetača Turaka i u svakoj prilici časno se borio protiv osmanskog gospodarstva, kome se kasnije i u novoj domovini, s oružjem u ruci svetio za stare rane i nepravde.”44

Titularni biskup Ivan Antunović, o nastanku imena Bunjevaca u svojoj „Razpravi” (1882) izvodi sledeći zaključak: „I vlastitost jezika dokazuje, da ime Bunjevac nije od rike „Bune”, kao što se čovik n. pr. od rike Bosne zove Bošnjak ili Bošnjanin, od Save zove se vjetar Savac, ili čovik Posavac ili Posavljak. Osim toga povisnica kaže, da su za niegdašnjih progonstava iz Bosne i Ercegovine i Racke (Rascije) pomišani kršćani i hrišćani bižali u zemlje krune ugarske, pa ipak nigde i niko ne zove hrišćane „Bunjevci”, nego samo kršćane, a ovim su ih imenom prozvali za porugu…”45

Vuk Stefanović Karadžić u „Kovčežiću za istoriju, jezik i običaje Srba sva tri zakona” (1842) kaže da postoje Srblji koji svojega imena neće da prime, među njima nabraja i Bunjevce iz Bačke „…они закона Римскога сами себе зову или по мјестима у којима живе, …или као што осбито чине књижевници, старинскијем или Бог зна чијим именом, Илири или Илирци; они пак први зову их у Бачкој Буњевцима… Буњевци може бити да се зову од Херцеговачке ријеке Буне, од које су се, као што се приповједа, негда амо доселили; а Шокци може бити да су прозвани подсмијеха ради (од Талијанске ријечи sciocco?), али данас они сами рекну н. п. „ја сам Шокац” „ја сам Шокица”, као и Буњевац, Буњевка. Какогод што они закона Грчкога ове закона Римскога зову Буњевцима и Шокцима, тако исто и ови закона Римскога ове закона Турскога њих зову Власима, а осим тога још они закона Римскога у Далмацији око Спљета и Сиња и Ркаћима (или Хркаћима). А у пријатељскоме разговору сви закона Грчкога зову ове законе Римскога Кршћанима, а они њих Хришћанима.”46

Mijо Mandić razmatrajući prošlost Bunjevaca (1897) govori i o nastanku njihovog imena: „Kao što je u opće kod raznih narodah teško dokazati, kako su pojedina imena i nazivi postali, tako je isto teško i k vrilu bunjevačko-šokačkoga naziva doći. Slavinski učenjaci tvrde: da je ime Bunjevac poteklo od hercegovačke rike „Bune”, koja izvire u Veles-planini, u pozadnosti Nevesinja, posle 2 sata daljine pored varoši Blagaja, te kod sela Bune utiče u Neretvu, koja kod Metkovića prilazi u Dalmaciju i utiče u Jadransko more… Tudjinci nas zovu da smo „Raci”. Rаzlike radi Serbe su zvali grkoistočnim „Racima”, a Bunjevce, Šokce, Hrvate, Dalmatince, „katoličkim Racima”. Ovaj „racki” naziv na toliko je zavladao, da su se šnjime i zvanični krugovi služili.”47

Vek kasnije unuk Mije Mandića – Mijo Mandić Мlađi, piše o istim temama u knjizi „Buni, Bunijevci, Bunjevci”, a o imenu Bunjevaca kaže: „Osvrtom na najnovija istraživanja u vezi porekla naroda u panonsko-balkanskim prostorima koji su tokom prošlosti nazivani različitim imenima a radi se zapravo o istom narodu, sa kojim se prepliću i korenski nazivi kao što su: Bun, Buni, Bunievci, Bunjevci doprineće da se sa više iznesenih podataka sagleda autohtona verzija o poreklu etnikuma koji je vekovima prisutan na panosko-balkanskim prostorima.”48

Bernardin (Aleksandar) Unji, rođen u Baču (1897), proveo je svoj životni vek u Mađarskoj, gde je stigao do dužnosti gvardijana u Mohaču i jedno vreme u samostanu u Đenđešu. Kao dobar poznavalac latinskog, mađarskog i slovenskih jezika, imao je mogućnost za istraživanje u mnogima samostanima od onih u Mađarskoj, Bosni i Heecegovini, Dalamaciji, Slavoniji, Banatu i Bačkoj.49 Od tih zapisa nastala je knjiga „Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca“ (1947), gde Unji kaže da su Bunjevi narod poreklom od Dardana ili Dačana, koji su se pritisnuti najezdom Bugara iz Donje Panonije u VI i VII veku selili prema Iliriji. „Sa imenom ovog slovenizovanog naroda, koji je, međutim dosta sačuvao svoj plemenski karakter, isto kao i sa imenom Šokaci, u pismenim dokumentima se prvi put srećemo tek na početku XVII veka. To je razlog što je među Slovenima bilo malo takvih etnografa koji su se u ozbiljnim studijama bavili, ako ne iscrpno, poreklom i imenom ovog malog naroda“.50 Zbog ovog je, kaže autor, vladala opšta konfuzija oko malih naroda, kojima pripadaju i Bunjevci, koje su, kaže on, mnogi u svojim beleškama mešali sa Srbima, Hrvatima a često su ihb zvali i Ilirima.51 „Sve do danas su se južnoslovenski i mađarski istoričari, koji se bave Bunjevcima, slagali u tome da nekadašnju domovinu naših Bunjevaca treba tražiti u okolini reke Bune i da su Bunjevci svoje ime dobili po reci Buni, jer je kod nas opšti običaj, da pojedine teritorije uvek nazivamo po rekama. Tako je Bosna dobila ime od reke Bosne, Neretva od Neretve, Ušora od Ušore., bez obzira na to da li je tamo postojao nekada grad ili mesto sličnog naziva“.52 Unji dalje navodi još nekoliko teorija o imenu Bunjevaca, pri čemu smatra da je manje verovatno da im ime potiče od „slovenske reči buniti – pobuna, kao da su Bunjevci bili pobunjenički narod i kao da su bili u stalnoj oružanoj pobuni protiv zavojevača“.53 Navodeći podatak iz arhiva Đenđeša (1774), Unji kaže da su Bunjevce u ovim knjigama tokom XVIII veka nazivali Dalmatincima“.54 Na kraju Unji navodi još jednu pretpostavku kako su Bunjevci dobili ime po papi Bonificiju. Naime, „na kraju XVI veka, kada je istovremeno osim pape imala i protopapu, bosanski, odnosno hercegovački katolici su za papu priznavali papu Bonificija IX. Ime su dobili možda, zbog „bonificijskog“ držanja“.55

Đorđe Popović u svojoj knjizi „Bački Bunjevci i Šokci“ (1907) ime Bunjevaca ovako objašnjava: „Откуда су Буњевци дошли до овог имена, то се не зна. Обично хоће да га доводе од имена реке Буне у Херцеговини. Мени није познато, да данас Буњевцима зову људе, који живе поред Буне; па мучно да би народ од Буне извео реч Буњевац, као што нико ни човека од Уне неће назвати Уњцем. Уз то ваља имати на уму, да би се већи број народа мучно могао провући од Буне до Кебаве, докле су Турци држали Клис, Книн и Лику. Стога буњевачка седишта нису могла бити јужније од Гламоча и Ливна. Ја бих рекао, да ће име Буњевац бити собрике, погрдни или подругљиви надимак, који су тима католицима дали, ругајући им се, њихови сународници Мухамедове вере“.56 Popović objašnjava kako je običaj davanja nadimka, pogotovo onog pogrdnog u zapadnim krajevima veoma čest.57

Aleksa Kokić pišući knjigu „Bunjevci i Šokci“ (1939) o poreklu imena kaže: „Odakle su došli Bunjevci i Šokci, ne može se sasvim pouzdano reći. Sigurno je jedino to, da su došli iz hrvatskih krajeva. Općenito se misli, da su Bunjevci došli iz Hercegovine, i to iz područja rijeke Bune, po kojoj se tumači i ime Bunjevac“.58

Brojne autore koji govore o poreklu i imenu Bunjevaca razmatrao je i Rikard Pavelić (1973) pišući knjigu „Bunjevci“. Autor pokušava da sagleda mnoge druge izvore koji govore o imenu Bunjevaca, putem terenskih istraživanja pokušao pronaći oko mišljenja da ime Bunjevaca potice od imenice „bunja“ „koja označava okruglu zgradu s osobito svedenim krovom i sa malo dovoda svijetlosti“,59 sastavljene od kamena bez vezivnog materijala60. Pavelić kaže kako je bunje našao u Dalmatinskoj Zagori, naselju Medviđa, pored Obrovca. Ovde mu je narod rekao da takvih bunja ima po celoj kontinenatalnoj Dalmaciji, ali i to da one više ne služe za stanovanje ljudi.61 Autor kaže da poreklo imena Bunjevac narod, iz zaseoka Staro Selo, nije umeo da objasni. „Demo Nikola star 92 godine iz Starog Sela, saopćio mi je da su se u njegovi preci zvali Bunjevci, pa se tako i oni danas zovu tim imenom“.62 Pavelić kaže kako su se bunje pravile sve do prve polovine XX veka, kada konačno padaju u zaborav. Na kraju, autor zaključuje kako bi za konačan odgovor zagonetke o imenu Bunjevaca bilo potrebno pretražiti sve arhive u Rimu, Beču, Gracu, Veneciji i Istambulu, pa bi se tek tada mogao dati konačan odgovor. Ipak, Pavelić će zaljučiti: „Ovako ostaje nam da i dalje pretpostavljamo, da je etimon Bunejvacod starina doista domaći nadimak za jedan od najvitalnijih ogranaka hrvatskoga naroda koji i dan danas živi u većimskupinama u Mađarskoj, Bačkoj, Baranji, Dalmatinskoj Zagori, Ravnim Kotarima, Lici, Hrvatskom primorju, Gorskom Kotaru, Zapadnoj Bosni i Zapadnoj Hercegovini“.63

Svetozar Georgijević pokušao je tražiti koren i etnologiju imena Bunjevaca, takođe, iz bunja, oblika starih naseobina, pa zaključuje: „Ako se tako postavi problem onda nije teško jezički pokazati kojim se putem od bunja, došlo do Bunjevaca. Čovek koji je živeo u bunji, mogao se zvati „Bunj” ili pre „Bunjaca” a u množini „Bunjci” ili „Bunjevi” iz čega se moglo samo izvesti Bunjevac – Bunjevci.”64 Jovan Erdeljanović o poreklu imena Bunjevaca kaže: „да је назив Буњевци („буњевци”) постао у Далмацији, а морао је постати у вековима између 13. и 17. Дали су га тамошњи православни Срби својим католичким сународницима из подсмеха због неразумног језика на коме се код њих читају молитве и служба Божија, а њих су опет ти њихови католички сународници називали из подсмеха „ркаћима” (због њихове „грчке” вере).65

Ime Bunjevaca koje potiče od imena reke Bune ušlo je u narodno predanje i to je podatak koji i danas Bunjevci najčešće kažu za poreklo imena svog naroda.66

Etničke karakteristike plemena, koja su učestvovala u etnogenezi Bunjevaca, različite su. Povezivalo ih je sećanje na poreklo iz severne Albanije, crnogorskih Paštrovića, humljana i Neretvljana itd.67 Dublji etnički sloj identifikacije je tokom XV i XVI veka već bio podložan mešanju i bunjevizaciji tj. prihvatanju kulturnog uticaja franjevaca (katolička modifikacija zetečene paganske kulture). Na taj način došlo je do mešanja identiteta, pogotovo u donjem toku Neretve, gde su pravoslavlje i katoličnastvo imali veoma važnu ulogu na područje, gde je formiran i učvršćen bunejvački etnički identitet.68 Mešanje identiteta je jedan proces, a drugi koji je znatno stariji, još traje (u Dalmatinskoj Zagori, Hercegovini, Lici) sve do početka XX veka. To je proces održanja vlaškog načina privređivanja i organizacije (vojno-pastirski katunski sistem).69 O najdubljim izvorima etnogeneze Bunjevaca možemo danas samo nagađati, i praviti rekonstrukcije na osnovu lingvističkih i oskudnih istoriografskih podataka.

Bunjevci su se fromirali kao etnička zajednica „kroz odnos s drugim zajednicama, kroz identitifakicu samih pripadnika i manifestovanje njihovog identiteta u društvenoj praksi.“70

3. Pregled bunjevačke kulture

Ako kulturu jednog naroda posmatramo kroz viđenje Tajlora i Dirkema, čiji su stavovi bili dominantni tokom XX veka, videćemo da oni smatraju kako je kultura usko povezana sa društvenim životom, a da iz tog odnosa nastaje neprekidni niz ideja, u kojima pojedinac učestvuje tako što iz njih pre svega uči, ali i stvara. U okviru ovih stavova može se smestiti i kultura bačkih Bunjevaca.71 Kliford Gerc ukazuje da je razumevanje kulture svakog naroda bitno kako bi se pokazala njegova normalnost, a da se pri tome ne umanjije njegova posebnost.72

Za pokretanje kulture u jednom narodu, obojica autora, smatraju da pojedinac nema veliku ulogu. Boas i Dirkem, smatraju da sama kultura deluje na osnovu svojih načela, samostalno i potpuno odvojeno od stavova pojedinca. Iako je u prirodi pojedinca da sledi svoja pravila, to u kulturi ipak tako ne biva, jer kultura počiva na vlastitim obrascima koje postavlja društvo.73 Upravo ovaj sveobuhvatni kulturni zamajac nedostajao je bunjevačkom društvu, čime bi se dobilo na mnogim kulturnim vrednostima. Boas smatra da je kultura niz slučajnih istorijskih događaja, pa se samim tim i razlikuje od ostalih društvenih pojava, a takvih događaja će, videćemo kasnije u tekstu, kod Bunjevaca biti mnogo.

Dirkem smatra da ustanove kulture treba gledati kroz odnose koji nastaju u okviru društva, specifični su u odnosu na svako, prema broju stanovnika, uzročnih činilaca, odnosa u okviru samih pojedinaca i kroz te odnose može se doći do važnosti kulture, a ne kroz njene konvencionalne ustanove. I institucionalni razvoj kulture je nedostajao, pa čak i danas u nekim delovima nedostaje bunjevačkoj zajednici.

U shvatanju pojednaca u društvu Boas, smatra se da je čovek pri svom rođenju tabula rasa, koju tokom života popuni kultura kojom je okružen, a kasnije ta stečena kultura postaje njegov obrazac ponašanja. „Svako malo, čvrsto i homogeno društvo velike moralne ili dinamičke gustine odlikuje se složenim razvojem formalizma, strasnom predanošću čak i najpodrobnijim vidovima običaja, i tako strogim društvenim nadzorom da se svako odstupanje oštro suzbija. …to se društvo odlikuje srazmerno beznačajnim razvojem pojedinačnosti. S druge strane, uslovi skoro da su obrnuti u složenijim društvima.”74 Posmatramo li Bunjevce kao etničku zajednicu ona pokazuje, kao i sve druge, određenu kulturnu posebnost.75 Iako nemaju, u pravom smislu reči, matičnu državu, oni predstavalju nacionalnu manjinu76 u Republici Srbiji, a prostiru se u nekoliko država u okruženju: Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Mađarskoj, ali tamo nisu priznati kao zasebna nacionalna manjina, već se smatraju inetgrativnim delom hrvatskog naroda. Etnicitet Bunjevaca, smatramo da se ne može dovesti u pitanje, a time imaju jedan od osnovnih oblika identifikacije prema drugima. 77

Bunjevačka kultura, kao i celokupno društveno nasleđe ove nacionalne zajednice, u mnogim aspektima, zbog društvenih i istorijskih uslova se nije do kraja razvila, za razliku od nekih drugih zajednica pored kojih je nastajala. Hobsbaum govori o nejednakom razvoju nacionalnesvesti, pogotovo u regionima, gde su ovi procesi bili zanemarivani.78

Zastoj u razvoju kulutre Bunjevaca nastao je naročito posle Drugog svetskog rata i dekreta iz 1945. godine kada se Bunjevci više nemaju prava izjašnjavati svojim imenom, svugde im je upisivano da su Hrvati. О tom periodu prof. dr Petrović kaže: „Буњевцима је узета културна традиција којом су обележили своје трајање, узета су им материјална добра по којима су се уписали на етоисторијску мапу Бачке.”79

Bunjevce je izuzetno teško pogodila i agrarna reforma – oduzimanje zemlje nakon Drugog svetskog rata, jer je zemlja bila njihovo utočište i materijalno i duhovno.

Razvijena etno-kulturna baština, bila bi najbolje opisan model oblika kulture, koji se razvio u bunjevačkoj zajednici i koji je i danas prisutan u socijalnom životu ove nacionalne manjine. Za kulturu, kao društvenu nadogradnju, potrebni su uslovi, a njih bunjevačka zajednica nikada nije imala u potpunosti.

Takođe, za napredovanje kulture potrebna je cela zajednica, na ovom polju pojedinac, kao takav, može vrlo malo dati. Nažalost, bunjevačka kultura se može vrlo često pratiti samo kroz pojednice, čija darovitost nije bila podstreh celoj zajednici da se više organizuje na kulturnom planu.

U vreme kada se kultura određivala na nov način, tokom XVIII i ranog XIX veka Bunjevci su se borili za očuvanje svog prostora na kome žive. Tome treba pridodati i uvrežen stav Bunjevaca o važnim i bitnim zanimanjina, koji se dobrim delom i danas zadržao. Sve ono što ne donosi veliki profit i što je samo po sebi nesigurno, nije predmet zanimanja, najvećeg dela bunjevačke zajednice.

Ako posmatramo kulturu kao elitnu delatnost i aktivnost društva u ovim nadogradnjama osnovnih potreba, Bunjevci su u mnogome zaostajali za drugim narodima, a sa druge strane prihvatali su visoku kulturu drugih naroda, pored kojih su živeli.

Tako je postojalo, nažalost, svega nekoliko pozorišnih predstava koje su napisane i igrane u Subotičkom pozorištu sa bunjevačkom tematikom, u XX veku. Do tada, za Bunjevce u Bačkoj, pozorišni život činila je trupa iz Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada, čije predstave rado gledaju i čine glavni deo publike. „Prvi put je družina novosadskog srpskog narodnog pozorišta bila u Subotici godine 1862, od 14. aprila do 6. maja. Od petnaest prikazanih komada dvanaest su bili srpski originali.”80 Kasnijih godina isto pozorište će biti čest gost u Subotici a uvek će biti prihvaćeno: „naša braća Bunjevci prihvatili su kao svoje rođeno.”81 Igraju se predstave o epskim junacima: „Kraljević Marko i Arapin”, Zmajev „Šaran”, i mnoge druge.

Muzičko stvaranje, klasične muzike, praktično nije postojalo, ali negovanje narodnih pesama kao i novije stvaranih „omladinskih” pesama (šaranac, šalajdan, bećarac…) bilo je veoma popularno i bez njih nije bilo organizovano ni jedno veselje. Iako je Muzička škola u Subotici bila osnovana 1868. godine, notnih zapisa o bunjevačkoj muzici, tokom toga i pola veka kasnije, skoro da nema. Iz oblasti muzike nema mnogo notnih zapisa ili knjiga, koje bi na naučnoj ili bar muzičkoj osnovi (notni zapisi), pobeležile i opisale bunjevačke pesme. O tome najbolje svedoče i dva izdanja časopisa „Književni Sever” , jedan 1927. a drugi 1930. godine, gde se želi upoznati javnost ondašnje Кraljevine Jugoslavije sa Bunjevcima i njihovim stvaralaštvom, ali i tada najviše sa narodnom kulturom i književnošću.82

Kada je u pitanju kultura javnog okupljanja ona počinje s početka XIX veka, kada se osniva Pučka kasina, organizuju se prela, divani i sastanci u njihovim prostorijama, ali i na drugim mestima.

Likovna kultura takođe je bila zapostavljena. Česti su portreti znamenitih Bunjevaca iz Subotice, pogotovo iz XIX veka, ali koje je naslikao mađarski slikar Šandor Olah. Ipak, među malobrojnim slikarima bila je Angelina Mačković, ćerka Titusa Mačkovića.83 Školovala se u inostranstvu, a kada su počeli očevi materijalni problemi, vratila se kući na Palić, gde je živela i stvarala. Njen talenat je primetila Jelena Čović, takođe akademska slikarka, čiji talenat takođe nije nailazio na razumevanje gradskih vlasti, bez kojih nije mogla nesmetano raditi, pošto je bila poreklom iz skromne porodice. Svoj talenat i veoma napredan način predavanja likovnosg vaspitanja nije uspela preneti ni na decu, jer je kratko vreme radila u školi.84

Polovinom XX veka, iz bunjevačke zajednice niče i mlada vajarka Ana Bešlić, rođena u Bajmoku, pored Subotice.85 Valja pomenuti i akademskog slikara Pavla Blesića iz Sombora, koji takođe stvara od polovine prošlog veka, i uživa veliki ugled u ovoj umetnosti.86

Kultura arhitekture se takođe razvila tokom XIX veka, kada je Bačka, a sa njom i Bunjevci, bila na veoma visokom nivou razvoja. Taj period obeležiće Suboticu u arhitekturi. Zastrupljeni su: secesija, neoklasicizam i eklektika87, a poznati bunjevački arhitekta Titus Mačković (1851–1919) svojim delima uobličio je veliki deo grada i dao mu nezaboravni pečat. Iza sebe je ostavio oko 400 građevina, vila, palata, verskih i vojnih objekata, koje je projektovao (kapela Ostojić, Manojlović palata, trošarina, Žuta kuća, sve zgrade bolnice u Subotici, željezničke stanice, dogradio ili obnavljao crkve u Keru, Sveti Roko, Svetog Juraja u Senti, dogradio veliku crkvu – Crkvu Svete Terezije, renovirao kapelicu Svetog Roke, glavni nadzornik tokom građenja Gradske kuće, nekoliko škola i gimnaziju, napisao studiju kako bi trebalo dalje razvijati i graditi na Paliću…).88 Bio je glavni gradski inženjer i projektant Subotice, vlaskik ciglane. Znanje je sticao u Austriji, Nemačkoj i Švedskoj, a širina koju je tamo stekao vidljiva je na svakom njegovom zdanju. Nažalost, i pored svih ovih projekata umro je osiromašen i zaboravljen u gradskoj bolnici.89

Iako bunjevački jezik i danas ima status dijalekta, na njemu je nastala jedna bogata i velika kulturna baština, bilo da su u pitanju novine, kalendari i knjige. O njoj će više biti reči u delu koji govori o pismenoj književnosti kod Bunjevaca. Do tada, pomenućemo nekoliko bitnih novina i kalendara koji su činili okosnicu razvoja štampanih izdanja, a time i uticaja na kulturni razvoj bunjevačke zajednice.90

Prve su sa izlaženjem počele „Bunjevačke i šokačke novine” 1870. godine u Kaloči, a pokrenuo ih je Ivan Antunović, kao nedeljni list. U toku treće godine izlaženja prestaju sa izlaženjem 1873. kada počinje sa izlaženjem „Bunjevačko šokačka vila”, list za politiku, pouku, nauku i gazdinstvo, sa istim urednikom i mestom izlaska, a izlazi dva puta mesečno, četvrtkom. Izlazi sve do sredine 1876. godine. Kalor Milodanović pokrenuće i uređivati „Misečnu kroniku” 1873. godine u Subotici, koja izlazi dva puta mesečno, ali ubrzo prestaje sa izlaženjem. Tokom osamdesetih godina XIX veka pokrenuto je još nekoliko listova „Subotički glasnik”, „Bunjevačke gazdinske novine”, „Pokušaj”, „Bunjevac” i sve one izlazile su veoma kratko, neke od njih ni celih godinu dana.91

Najdugovečniji u izlaženju bio je „Neven” Zabavni popučni misečnik, koji počinje izlaziti 1884. godine u Baji, njegov urednik je Mijo Mandić. Menjao je kroz vreme mesto izlaženja, podnaslove koji upućuju na najuže delovanje lista, jedno vreme bio je i list za političku stranku Bunjevačko-šokačku. Bivalo je perioda kada je bio i dnevni list, da bi 1940. godine prestao izlaziti. Na stranicama ovog lista pohranjeno je mnogo podataka o kulturi Bunjevaca, njihovom životu, običajima i istoriji.

Kalendar „Subotička Danica” pokrenuo je Pajo Kujundžić 1884. godine, kapelan iz Bikića. Tokom Prvog i Drugog svetskog rata nije izlazio.92 Posle Drugog svetskog rata 1946. godine izašao je novi broj, ali je odmah posle njega i zabranjeno izlaženje „Subotičke Danice”. Sa izlaženjem počinje 1972. godine, da bi već iduće bio zabranjen, pa kreće sa izlaženjem 1984. godine, ali već početkom XX veka njegova uređivačka politika i stavovi autora ukazuju i propagiraju hrvatstvo kod Bunjevaca.

Početak interesovanja za beleženje narodne književnosti beleži se od devete decenije XIX veka, prilično kasnije u odnosu na ostale narode. U novinama, časopisima i kalendarima nalazi se prvo zapisano narodno usmeno stvaralaštvo, još uvek u fragmentima, nesistematizovano u posebne zbirke ili izdanja, ali ipak zabeleženo.

Književni pravci u bunjevačkoj književnosti, kao i ostalim granama kulture, ili su znatno kasnili za svetskim trendovima, ili se uopšte nisu ni razvili.93 Geza Kikić, koji je pisao o pisanoj književnosti kod Bunjevaca, ukazuje na nerazvijenost književnih pravaca, pa i raznovrsnosti tema, a za to okrivljuje, ponajviše nepostojanje kvalitetne književne kritike, koja bi bila smernica stvaraocima.94

I pravac prosvetiteljstva, koji je kod Bunjevaca bio izrazito važan, i pokrenuo nacionalnu svest, takođe je zakasnio za evroskim dešavanjem, oko pedeset godina.95 Izostaje romantizam, ili ga ima samo u tragovima, piše se najviše crkvena književnost, poneki roman i pesmarice narodne književnosti.

Etno-kultura, kao što je rečeno, veoma je razvijena. Bunjevke iz Bačke smatraju se začetnicama slamarske umetnosti, vida naivnog slikarstva koje za materijal ima slamu od pokošenog žita. Od ovog, sada popularnog eko materijala, žene na bačkim ravnicama početkom XX veka počinju praviti prava umetnička dela naivne umetnosti od slame. Prave se dvodimenzionalne slike sa etno ili religioznim motivima, perlice – ukrasi za revere na svadbama ili devojkama za kosu i punđe, razni predmeti, kutije za nakit, ili sam nakit za žene. Začetnice ovog slamarskog umetničkog pokreta su Teza i Đula Milodanović iz Žednika, Teza i Đula Milodanović, Kata Rogić i mnoge druge.96 Tokom izrade narodne nošnje žene su mnoge detalje ukrašavale same. Jedan od tih veoma vrednih vidova ukrašavanje je „bili vez”, koji su devojčice već sa desetak godina počinjale raditi u kući. Osim donjeg veša, košulja, krevetnine, žene su vezle i celu žensku nošnju, košulju, podsuknje, suknje, pregače. Ovakvu čisto belu nošnju nosile su samo mlade devojke, posle udaje Bunjevke oblače tamnije boje. O lepoti i vrednosti veza govore i neke od groktalica, kao opštem narodnom motivu.97

Osim belog veza, vezlo se i sa zlatnim nitima – zlatovez. U Subotičkom muzeju postojala je postavka bunjevačke etno sobe, ali je devedesetih godina prošlog veka sklonjena.

Iz ove analize kulture kod Bunjevaca vidimo da je ona u svom razvoju bila veoma karakteristična, da ima neke svoje segmente veoma razvijene, kao i darovite pojedince, koji su bili ponekad i ispred svoga vremena, ali nisu bili prihvaćeni niti podržani od okoline kako bi se taj rad pretočio u opšte društveni i kulturni zamah.

Biluške

19 Ердељановић, Јован: О пореклу Буњеваца, Српска краљевска академија, Београд, 1930, стр. 394.

20 Gavrilović, Slavko: Srpsko-bunjevačka simbioza u Somboru od kraja XVII do sredine XVIII veka, u: Zbornik radova sa simpozijuma „O Bunjevcima”, održanom u Subotici 7–9. decembra 2006. godine, Srpska akademija nauka i Nacionalni savet bunjevačke nacionalne manjine, Novi Sad, 2007, str. 13.

21 Стефановић Караџић, Вук: Етнографски списи, Просвета, Београд, 1972, стр. 32.

22 Станојевић, Станоје: Народа енциклопедија Српско- хрватско-словеначка, година 1928, I, А–3, стр. 294.

23 Ивић, Алекса: Сеоба Срба у Хрватску и Славонију, прилог испитивању прошлости током 16. и 17. века, Српска манастирска штампарија, Сремски Карловци, 1909, стр. 10.

24 Hrvatska enciklopedija: Bunjevci, Zagreb, 1942. godina, sveska III, str. 517.

25 Sekulić, Ante: Bački Bunjevci i Šokci, Školska knjiga, Zagreb, 1989, str. 15.

26 Evetović, Matija: Kulturna povijest bunjevačkih i šokačkih Hrvata, Hrvatska riječ, Subotica, 2010, str. 10.

27 Isto, str. 21.

28 Neven, zabavno poučni misečnik, Subotica, God. III, br. 2, veljače 1891, str. 18.

29 Ivanić, Ivan: O Bunjevcima: povesničko-narodopisna rasprava, Izdavalačka štamparija Dušana Petrovića, Subotica, 1894, str. 2.

30 Isto, str. 10.

31 Barbalić, Mladen: O jeziku, Neven, God. VIII, br. 6, 1 lipanj, 1891, str. 93-94.

32 Knežević, V. Milivoj: O Bunjevcima, Književni sever, Subotica, 1930.

33 Isto, str. 97.

34 Isto, str. 97.

35 Prćić, Kata: Bunjevci i Šokci, Bunjevačke novine, Subotica, 1940, str. 13.

36 Isto, str. 104.

37 Georgijević, Svetozar: O imenu Bunjevci, Onomastica Jugoslavica, Zagreb, br. 7, 1978, str. 184.

38 Isto, 177–187.

39 Raič, Aleksandar: Moje otkrivanje Bunjevaca, Bunjevački prigled: zbornik za kulturu i društvena pitanja Bunjevaca, Novi Sad, br.1, 2012, str. 96.

40 Nedeljković, Saša: Čast, krv i suze, str. 16.

41 Филиповић С., Милeнко: О имену Буњеваца, Зборник Матице српске за друштвене науке, Нови Сад, бр. 40, 1965, стр. 157.

42 Филиповић, С. Милeнко: Буњевци у Босни, Зборник Матице српске за друштвене науке, Нови Сад, бр. 40, 1965, стр. 168.

43 Isto, str. 168.

44 Ivanić, Ivan: O Bunjevcima, str. 4.

45 Antunović, Ivan: Razprava o podunavnskih i potisanskih Bunjevcih i Šokcih u pogledu narodnom, vjerskom, umnom, građanskom i gospodarskom, P. Vujević, Sombor, 1930, str. 73.

46 Стефановић Караџић, Вук: Етнографски списи, Просвета Београд, 1972, стр. 32; Ковечежић за историју, језик и обичаје Срба сва три закона, Штампарија јермескога манастира, Беч, 1849, стр. 3.

47 Mandić, Mijo: Prilozi za bunjevačku povist, Subotička Danica, kalendar za 1897. godinu, str. 44.

48 Mandić, Mijo Мlađi: Buni, Bunijevci, Bunejvci, Bunjevačka matica, Subotica, 2009, str. 9.

49 P. Unyi, ofm. Bernardin: Istorija Šokaca, Bunjevaca i bosanskih franjevaca, Bunjevačka matica i Birografika, Subotica, 2001. godine, str. 126.

50 Isto, str. 11-12.

51 Isto, str. 12.

52 Isto, str. 15.

53 Isto, str. 15.

54 Isto, str. 15.

55 Isto, str. 16.

56 Поповић, Ђорђе: Бачки Буњевци и Шокци, прештампано из Правде, Штампарија „Бранко Радичевић“, Београд, 1907, стр. 12.

57 Isto, str. 13.

58 Kokić, Aleksa: Bunjevci i Šokci, Jeronimsko svijetlo, br. 33, 1. veljače, Zagreb, 1939, str. 2.

59 Pavelić, Rikard: Bunjevci, Osobna naklada, Zagreb, 1973, str. 18.

60 Isto, str. 18.

61 Isto, str. 18.

62 Isto, str. 18.

63 Isto, str. 19-20.

64 Georgijević, Svetozar: O imenu Bunjevci, str. 186.

65 Ердељановић, Јован, О пореклу Буњеваца, стр. 394.

66 Kujundžić Ostojić, Suzana: Bunjevci danas (sociološko istraživanje), u: Zbornik radova sa sipozijuma „O Bunjevcima”, u Subotici 7–9. septembra, 2006. godine, str. 161.

67 Raič, Aleksandar: Moje otkrivanje porikla Bunjevaca, str. 96.

68 Isto,

69 Isto, str. 98.

70 Nedeljković, Saša: Čast, krv i suze, str. 28.

71 Hač, Elvin: Antropološke teorije 1: Od Tejlora do Dirkema, BIGZ, Beograd, 1979, str. 283.

72 Gerc, Kliford: Tumačenje kultura 1, str. 24.

73 Isto, str. 283.

74 Isto, str. 284.

75 Nedeljković, Saša: Čast, krv i suze, str. 31.

76 Isto, 31.

77 Putinja, Filip; Strf-Fenar Žoslin: Teorije o etnicitetu, Biblioteka XX vek, Beograd, 1997, str. 188.

78 Hobsbaum, Erik: Nacije i nacionalizam od 1780, str. 19.

79 Петровић, Драгољуб: Заперци српскога језика, Мирослав, Београд, 2013, стр. 61.

80 Grčić, Jovan: Bunjevci i Novosadsko Srpsko narodno pozorište, O Bunjevcima, Književni sever, Subotica, br. 2, 1927, str. 51.

81 Isto, str. 52.

82 Isto, str. 128.

83 Vojnić, H. Blaško, Moj grad u davnini : Subotica : 1391. do 1941. : pet stotina pedeset godina grada, B. H. Vojnić, Subotica, 1971, str. 69.

84 Isto, str. 62–63.

85 Bašić Palković, Nevenka: Odlazak velike metnice, Bunjevačke novine, god. IV, br. 32, Subotica, 2008, str. 10-11.

86 http://www.bunjevacka-matica.org/umetnost/blesic.php

87 Krstić, Boško: Subotica- pregled, Javno preduzeće Palić – Ludaš, Subotica, 2006., str. 4.

88 Vojnić, H. Blaško: Moj grad u davnini : Subotica : 1391. do 1941, str. 69–70

89 Isto, str. 70.

90 Mandić, Mijo: Kako su postale bunjevačke novine i bunjevački kalendari?, Prvi bunjevački kalendar za prostu godinu 1934, Subotica, God. I, 1934, str. 33–38.

91 Vojnić, H. Blaško: Moj grad u davnini : Subotica : 1391. do 1941. : pet stotina pedeset godina grada, str. 74–75.

92 Isto, str. 68–69.

93 Buljovčić Josip: Odjeci ilirskog preporoda kod bačkih Bunjevaca, Filološki ogledi, NIP „Subotičke novine“, Subotica, 1996, str. 89.

94 Kikić, Geza: Antologija proze bunjevačkih Hrvata, Zagreb, 1971. str. 8–14

95 Buljovčić, Josip: Odjeci ilirskog preporoda kod bačkih Bunjevaca, Filološki ogledi, str. 89.

96 Krstić, Boško: Subotica – pregled, str. 103.

97 Kuntić, Kata: Bunjevački bili šling, KUD Bunjevka, Subotica, 2010. str . 9.

Stevan Mačković – Bunjevci Subotice između dva svjetska rata

U dokumentovanoj studiji političkih procesa među Bunjevcima između dva svetska rata, koji su oblikovali njihove nacionalne orijentacije, S. Mačković polazi sa stanovišta dovršene asimilacije Bunjevaca u hrvatsku naciju. Prepreku tom procesu autor nalazi u posezanju Beogradskih režima za očuvanjem etničkih Bunjevaca, radi njihovog udaljavanja od hrvatstva (neki hrvatski autori koriste termin „umjetna nacija“). Otuda njegovo pozitivno gledanje na administrativnu zabranu nacionalnog izražavanja Bunjevaca iz 1945. godine, kao na potvrđivanje Hrvatima, kao pripadnicima državotvornog naroda u Jugoslaviji, zajamčene ravnopravnosti sa Srbima.

***

Studiju videti na sajtu:

https://suistorija.wordpress.com/o-hrvatima-u-subotici/bunjevci-subotice-izmedu-dva-svjetska-rata/

Mario Bara – Đilasova komisija i sudbina bačkih Hrvata

Studija M. Bare pruža uvid u zbivanja oko razgraničenja Vojvodine/Srbije i Hrvatske sa nastojanjem obuhvatanja Bunjevaca u okvir hrvatske državne zajednice. Autor polazi od stanovišta o „konzumiranom“ pravu Bunjevaca na nacionalno samoodređenje, karakteristično za strategiju njeve asimilacije u hrvatsku naciju. Otuda autor ne pridaje značaja nasilnoj administrativnoj kategorizaciji Bunjevaca kao Hrvata, omogućenoj intervencijom J.B.Tita na kongresu KP Srbije 8. maja 1945. godine.

***

Studiju videti na sajtu:

http://www.google.rs/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CCgQFjAB&url=http%3A%2F%2Fhrcak.srce.hr%2Ffile%2F94880&ei=QiROVd-LFKnOygPHngE&usg=AFQjCNHmKqaQROFKAznOh58C88jCrYA76w&bvm=bv.92885102,d.bGQ

Bunjevačka stranka : Memorandum o uzrocima i posledicama političko-pravne odluke o nestanku Bunjevaca

Napomena uredništva Bunjevačkog prigleda: Izvodi iz memoranduma – prateći dokumenata Bunjevačke stranke koji osvitljava važan politički proces koji je doveo do onemogućavanja konstituisanja Bunjevaca kao političkog-nacionalnog subjekta u Srbiji. Celina ovog dokumenta (sa prilozima) može se naći u Bunjevačkim novinama, broj 1. 2005. str. 15-22.

***

U cilju skretanja pažnje na bunjevačko pitanje a zbog učestalih napada od hrvatske nacionalne zajednice, Bunjevačka stranka je izradila i usvojila “Memorandum o uzrocima u posledicama političko – pravne odluke o nestanku Bunjevaca” . Sa ovim dokumentom Bunjevačka stranka putem medija želi da upozna kako svoje Bunjevce tako i širu domaću i medjunarodnu javnost.

MEMORANDUM
O UZROCIMA I POSLEDICAMA
POLITIČKO – PRAVNE ODLUKE O NESTANKU
BUNJEVACA

Odmah na početku moramo da naglasimo, da je Bunjevačka stranka jedina stranka bunjevačke nacionalne zajednice čiji je osnovni programski cilj da predstavlja i zastupa interese Bunjevaca u skladu sa domaćim i međunarodnim standardima.

Svesni složenosti situacije u kojoj se nalazi bunjevačka nacionalna zajednica, a u svetlu najnovijih napada od strane Demokratskog saveza Hrvata u Vojvodini i Vlade Republike Hrvatske, povodom donete Odluke o uvođenju Bunjevačkog jezika sa elementima nacionalne kulture, u prvi, drugi i treći razred osnovne škole i njenim naknadnim povlačenjem od strane vlade AP Vojvodine. Predsedništvo Bunjevačke stranke usvojilo je Memorandum sa kojim želi da upozna širu javnost, kako domaću tako i međunarodnu, o političkoj ugroženosti i pitanju opstanka Bunjevaca u Republici Srbiji.

Ovim dokumentom pokušat ćemo da iznesemo širi prikaz i genezu događanja u XX. i XXI. veku u vezi nas Bunjevaca, uz otkrivanje razloga zbog kojih je Glavni narodnoslobodilački odbor Vojvodine (GNOOV) – Odeljenje za unutrašnje poslove, poslalo depešu broj: 1040/1945 od 14. maja 1945. godine „SVIM OKRUŽNIM NARODNOOSLOBODILAČKIM ODBORIMA” kojom se naređuje sledeće: … „Kako bunjevačke i šokačke narodnosti ne postoje, to vam se naređuje da sve Bunjevce i Šokce imadete tretirati isključivo kao Hrvate bez obzira na njihovu izjavu”. Bunjevci su kao autotohni slavenski narod, starosedeoci na prostoru koji je do 1918. godine pripadao Austro-Ugarskoj Monarhiji, a to je „Bajski trougao”. U celokupnoj Vojvodini posle Srba bili smo najveći Slavenski narod. Ovo su činjenice koje niko ne osporava, a koje su potvrđene popisima stanovništva koji su vršeni u Austro-Ugarskoj Monarhiji, gde su Bunjevci iskazivani kao poseban narod.

Završetkom Prvog svetskog rata došlo je do raspada Monarhije i stvaranja novih država i granica. Predsednik SAD-a, gospodin Vudro Vilson, u svojoj poruci Kongresu SAD-a pored ostalog je rekao u tački X. sledeće: „Narodima Austro-Ugarske kojima je mesto među narodima, želimo videti obezbeđeno i zajamčeno, dat će se najšira mogućnost za autonomni razvitak”. U kontekstu nove političke situacije,stanovništvo Vojvodine kao političke i teritorijalne jedinice u Ugarskoj, donelo je na Velikoj Narodnoj Skupštini Srba, Hrvata, Bunjevaca, Slovaka, Rusina i ostalih naroda iz Srema, Banata, Bačke i Baranje dve odluke. Navest ćemo iz Prve Odluke tačku 2. i deo tačke 4. koji glase:

„Priključujemo se Kraljevini Srbiji, koja svojim dosadanjim radom i razvitkom ujamčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu ne samo nama, nego i svim neslovenaskim narodima, koji s nama zajedeno žive”. „Nesrpskim i neslovenskim narodima, koji ostaju u našim granicama, obezbeđuje se svako pravo, koji žele, da kao manjina očuvaju i razvijaju svoje narodno biće. A tako isto zahteva skupština ova, da se onim Srbima, Bunjevcima i Šokcima, koji i dalje ostaju izvan naših granica u drugim državama, obezbedi pravom zaštite manjine njihov narodni opstanak i razvitak, kao i pravo, da se ti Srbi od nove srpske države mogu slobodno, kulturno i ekonomski pomagati i u tom će se strogo držati načela uzajamnosti (reciprociteta).

Ovo važi naročito za Srbe u Budimskoj Eparhiji i za Bunjevce i Šokce izvan granica naše države, koji će ostati izvan okvira srpske zemlje, i kojima se ima obezbediti potrebni deo narodno-crkvenog imetka, odnosno prihoda dosadašnje Karlovačke Mitropolije”.

Ovaj dokument je za nas Bunjevce od izuzetnog značaja jer pored ostalog iz njega se nedvosmisleno vidi da je u tom istorijskom času međunarodna zajednica ravnopravno tretirala Bunjevce, Šokce i Hrvate. Nacionalna struktura poslanika Velike Narodne Skupštine bila je sledeća:
1. Srbi . . . . . . . . . . 578
2. Bunjevci . . . . . . 84
3. Slovaci . . . . . . . 62
4. Rusini . . . . . . . . 21
5. Šokci . . . . . . . . . 3
6. Hrvati . . . . . . . . 2
7. Nemci . . . . . . . . 6
8. Mađari . . . . . . . . 1

U periodu od nastanka Kraljevine SHS, a pogotovo od 1929. godine u Hrvatskoj, a uz pomoć Rimokatoličkog klera, vršena je ubrzana asimilacija Šokaca u Hrvate. U istom periodu objavljeno je preko četrdeset knjiga o poreklu i običajima Bunjevaca u kojima, u zavisnosti od toga gde su objavljene, u Zagrebu ili Beogradu, provejavaju dve teze:

1) Bunjevci su Hrvati koji su izgubili svest o matici.
2) Bunjevci su pokatoličeni Srbi.

Već tada je bilo jasno da za nas Bunjevce dolaze teška vremena.

Drugi svetski rat za nas Bunjevce je u prvo vreme značio povratak na staro. Mađarske vojne vlasti su dana 26. maja 1941. godine prihvatile popis stanovništva iz 1931. godine kao važeći. Prema tom popisu u Subotici je živelo 98.978 stanovnika.

Nabrojat ćemo samo najbrojnije narode:
1. Bunjevci …………….. 43.832
2. Mađari ………………. 38.335
3. Srbi …………………. 8.759
4. Jevreji ………………. 3.739
5. Nemci ………………. 1.965
6. Hrvati ………………. 880

Subotica je bila oslobođena 10. oktobra 1944. godine. Tada je, kao vojni komandant, došao general i narodni heroj Božidar Maslarić, rodom iz Osijeka. Na narodnom zboru 06. novembra 1944. godine, general Božidar Maslarić je u ime CK KPJ objavio sledeću odluku:… „Bunjevci se ubuduće imaju tretirati kao Hrvati, a na položaje će svi dolaziti na bazi nacionalnog ključa”… Istog dana, to isto je u popodnevnim časovima, ponovio i u Somboru. Subotica i Sombor bili su sedište dva sreza, koji su pokrivali teritoriju severne Bačke u kojima su živeli Bunjevci. U datom momentu, nismo znali, kakav se stvarni ishod takve odluke očekuje.

Danas je očigledno, da su manipulacije oko teritorija i naroda neprekidno tekle.

U odnosu na nas Bunjevce, ne važe nikakva pravila – ni sopstvene zemlje ni međunarodnog prava, samo zato što želimo da očuvamo svoj nacionalni identitet. Ovo iznosimo posmatrano iz ugla statusa Bunjevaca, u sadašnjoj SCG, odnosno bivšoj SFRJ i SRJ. To se, nesumnjivo, toliko jasno uočava u činjenicama svih događaja, jer su oni, po pravilu, usmereni ka beskrupuloznom i sistematskom oduzimanju svih uslova za normalan život i opstanak Bunjevaca. Genocid koji je učinio CK KPJ podržao je deo katoličkog klera, a danas ga umesto CK KPJ pokušava sprovesti DSHV i ostale institucije hrvatske nacionalne manjine uz aktivnu podršku Vlade Republike Hrvatske i političkih istomišljenika.

Posle skoro šezdeset godina od drugog svetskog rata, odnosno od stvaranja druge Jugoslavije, pokušat ćemo da otkrijemo, šta se uistinu zbivalo u državnom i političkom vrhu.

1. Proklamacija objavljena na zboru 06. Novembra 1944. godine od strane generala Božidara Maslarića, a u ime CK KPJ, „da se Bunjevci preimenuju u Hrvate”, kao i Naređenje GNOOV-a od 14. maja 1945. godine, bila je najobičnija farsa. To su bili prvi potezi, začeti još pre 1943. godine, ka razbijanju Jugoslavije i priprema za secesiju. Ona je imala niz faza, ali realizacija je nastupila 1991. godine.

2. Naime, kada su određivane granice, Hrvatska je mogla da traži krajeve koji nikad nisu bili u njenom sastavu, samo zato, što je prethodno „proglašeno” da je Somborski i Subotički srez nastanjen „većinskim hrvatskim življem”. Prema tome, pošto je CK KPJ ozvaničio, da su Bunjevci Hrvati, usledio je zahtev da se severna Bačka priključi Hrvatskoj, što je bila zamka da se dobije Baranja i ujedno stave van snage Odluke Velike narodne Skupštine o prisajedinjenju Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji.

3. Za uspešnu realizaciju ovog „projekta” CK KPJ je posebnu pažnju posvetio budućim kadrovima. Za Sekretara Komiteta postavljen je kadar iz Slavonskog Broda. Kao „podobne” kadrove u novu vlast postavio je većinu bivših članova Hrvatske seljačke stranke, čiji je stav po pitanju Bunjevaca bio isti. Vrhunac je bio dolazak dva „partizanska oficira” u Suboticu, gde jedan dobija mesto u Komandi mesta, a drugi postaje sudija. Oni su do dolaska u Suboticu živeli i radili u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj kao sudije, a onda kao domobrani pri kraju rata predali se partizanima. I ne samo to, u VIII. Vojvođansku brigadu mobilisani su samo Srbi i Bunjevci jugoslovenski orijentisani, pripadnici HSS su izostavljeni (570 Subotičana je na Dunavu kod Batine ostavilo svoje živote).

4. Trebalo je unapred stvoriti preduslove za buduću ekspanziju Hrvatske i pritom od Srbije odvojiti što veći deo Vojvodine i pripojiti Hrvatskoj. Međutim, za poteze koje je prvo povukao Božidar Maslarić, a zatim Hrvatska
strana, inicijativu je stvarno dao Josip Broz Tito („Autobiografska kazivanja” str. 12) iako je prethodno rekao da „stvaramo jednu snažnu nacionalnu državu” (str. 9).

5. Josip Broz Tito* govoreći na Osnivačkom kongresu KP Srbije, 8. maja 1945. godine, između ostalog i ovo kaže:
… „Uzmimo naprimjer, Vojvodinu. Mi gradimo jedinstvo i bratstvo, ali srpski šovinisti u Vojvodini neće da priznaju Hrvatu da je Hrvat, već ga zovu Bunjevac. On traži propusnicu za Beograd, a ovaj mu piše narodnost Bunjevac. Ako su Hrvati imali ustaše, onda su Srbi imali četnike“…

Eto odgovora kako i kada je sa najvišeg vrha vlasti, odmah posle drugog svetskog rata, osuđen „srpski šovinizam” koji u Vojvodini ugrožava Hrvate i tera ih da budu Bunjevci.

Josip Broz Tito je jednim potezom izbrisao i iskorenio sa lica zemlje sve Bunjevce. Sproveo je, zbog zakulisanih interesa Hrvatske, to što ni tuđinski gospodari nisu mogli kroz vekove, da Bunjevce ni silom ne mogu da asimiliraju.

6. U kontekstu analize daljih događanja interesantna je izjava koju je dao Milovan Đilas 1993. godine u TV emisiji, a u vezi njegove uloge u „povlačenju granica između Srbije i Hrvatske” jer je samo polovično tačna. Takođe, druga njegova tvrdnja, da o tome nema u arhivama podataka, ne odgovara stvarnom stanju. Možda neka objašnjenja za naše današnje pojmove znači i Titovo pismo** Albancima upućeno 22. Septembra 1944. godine u ime CK KPJ (AP Kosovu i Metohiji) u kojem poziva albansko stanovništvo da se okrene protiv neprijatelja i stane uz partizansku borbu, iz kojeg bi zbog kasnijeg lakšeg razumevanja nekih podataka, mogli, koliko toliko izvući neke zaključke.

Naime u pismu je, između ostalog rečeno i ovo: … „da se jedino u zajedničkoj borbi sa ostalim narodima Jugoslavije, koji se isto tako bore protiv onog starog, može albanski narod na Kosovu i Metohiji spasiti od ponovnog porobljavanja od strane velikosrpske hegemonističke klike” … i dalje: … „Osnovna vaša zadaća na Kosovu i Metohiji jeste stvarati jedinstvo protiv okupatora i te petokolonaške velikosrpske klike, kao i protiv one beogradsko-barjaktarske feudalne klike, koja se tobože zalaže za veliku Albaniju, a u stvari služi okupatorima kao što je 20 godina služila veliko srpskim hegemonistima“…

Ovome još da dodamo deo iz pisma 28. Maja 1944. godine, koje je Milovan Đilas u ime CK KPJ uputio na OK KPJ za Kosovo i DUKAĐIN (Dedijer, str. 1065-1066), gde između ostalog kaže: …„nije trebalo menjati naziv Metohija u Dukađin”… …„Naziv Dukađin, može zadržati, ako narod, kako vi navodite, taj kraj zaista tako zove” …, …„morate voditi računa o tome da ne dođe do nesporazuma izmedju vas i albanskih drugova (u stvari je njegovo pismo odgovor Pavlu Joviševiću na pismo od 31. januara 1944. godine o osnivanju Oblasnog komiteta), zbog raznih razgraničenja i sl.” … (U delu pisma gde se daje uputstvo šta mogu i kako da se dalje organizuju pod tačkom c. stoji:) … „Albanci mogu nositi albansku zastavu ali s petokrakom zvezdom” …

Iz ovog kratkog teksta više je nego uočljiva osuda istih „veliko srpskih hegemonista koji ugrožavaju prava Hrvata u Vojvodini ”, a sada „porobljavaju Albanski narod” kao jedinih krivaca za sve što je loše na Kosovu i Metohiji.

Dalje se iz pisma Đilasa vidi da Albanci na poziv Tita, nisu prišli partizanima i on otvoreno upozorava na sukob razgraničenja. To znači, da ni u samom vrhu nije postojala jedinstvenost, ni toliko puta proklamovano „bratstvo i jedinstvo”.

7. Da pokušamo shvatiti jasnije reči: … „administrativnih granica na kojima se neće ratovati” … (Tito str. 12) i skrivenih planova, koji se potajno u kontinuitetu, na razne načine provlače za „cepanje Jugoslavije”, moramo se još vratiti na neke neobjašnjive događaje.

Tito kaže: … „Nedavno sam primio delegaciju (autobiografska kazivanja – str. 10) sa Kosova i Metohije – 14.aprila 1945. godine” – (Dedijer – II tom str. 1140-1141) i u razgovoru rekao: … „Mi stvaramo novu Jugoslaviju koja će biti drukčija za Šiptare Kosova i Metohije nego što je bila stara Jugoslavija” … dalje: … „Šiptarski će NAROD u novoj Jugoslaviji dobiti sve ono što narod čini narodom. … dalje: … „Narodi Kosova i Metohije imaju isto toliko interesa kao i svi ostali narodi Jugoslavije da se stvori velika i dobro izgrađenja zemlja, u kojoj ni jedan narod NEĆE TEŽITI ZA ODVAJANJEM svjestan da bismo mali i podijeljeni bili meta za tudje apetite. Narodi Kosova i Metohije treba da ostvare takvo bratstvo i jedinstvo, da će šiptarskom narodu biti svejedno da li se nalazi u granicama Albanije ili Jugoslavije” … i na kraju:

… „Sada kada albanski živalj prvi put u historiji sam odluč uje svojom sudbinom, on treba da učvrsti svoju narodnu vlast. Tamo gdje je živalj miješan treba dati učešća i pripadnicima ostalih naroda”… .

Vidljivo je, da je obećanje dato narodu, koji ima pravo da sam odlučuje o svojoj sudbini, a ne nacionalnoj manjini. Titu je bilo poznato da velike sile od 1939-1940. godine međusobno lome koplja oko interesnih sfera, gde je centar naša zemlja i Balkan u celini, kao i na sporazum u Jalti velikih saveznika, gde su interesne sfere Jugoslaviju podelile 50 : 50% u odnosu na Zapad i Istok, pa je na tu okolnost skrenuo pažnju i Albancima, računajući da će se tako definitivno opredeliti njegovom ranijem pozivu i prići partizanima.

Samo od sebe se ovde nameće više pitanja. Nejasno je ko je tu narod, a ko nacionalna manjina. Kakve su ingerencije Srbije na Kosovu i Metohiji? ^ija je ovo oduvek bila teritorija? Kakve će se sada granice povlačiti? Gde, kada i kako je to odlučeno?! Jer, ovde se čak ne pominju ni „administrativne granice” kao u Titovom govoru 05. maja 1945. godine na pomenutom Kongresu Srbije. Ili je ovo drugo tačno (Kazivanja str. 5); … „Razni elementi, bivši pisari, bilježnici govore da su Tito i komunisti rascijepali Srbiju. Srbija je u Jugoslaviji, a mi ne mislimo da unutar Jugoslavije stvaramo države koje će RATOVATI MEĐUSOBNO. Ako je Bosna i Hercegovina ravnopravna, ako imaju SVOJU FEDERALNU JEDINICU onda mi nismo pocijepali Srbiju, nego smo napravili srećne Srbe u Bosni, isto tako kao i Hrvate i Muslimane. Radi se samo o ADMINISTRATIVNOJ PODELI” . Nameću se pitanja, da li je sad federalna država u pitanju ili administrativna podela i kada smo dobili novi narod – Muslimane. Nigde nije rečeno kuda odoše dve autonomije ako „Srbija nije pocijepana”.

8. Da se malo osvrnemo na slikovitiji prikaz Đilasove izjave i na povlačenje „administrativnih granica”, kako on reče: „ između Srbije i Hrvatske”. Idemo redom na osnovu svojevremeno sačinjenih dokumenata.

ODLUKA DRUGOG ZASJEDANJA AVNOJ-a O FEDERATIVNOJ IZGRADNJI JUGOSLAVIJE*

Na osnovu prava svakog naroda na samoopredjeljenje, uključujući pravo na otcjepljenje ili na ujedinjenje sa drugim narodima i u skladu sa istinskom voljom svih naroda Jugoslavije osvjedočenom u toku trogodišnje zajedničke narodnooslobodilačke borbe koja je skovala nerazdruživo bratstvo naroda Jugoslavije. Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije donosi slijedeću
O D L U K U
1. Narodi Jugoslavije nikada nisu priznali i ne priznaju raskomadanje Jugoslavije od strane fašistickih imperijalista i dokazali su u zajedničkoj oružanoj borbi, svoju čvrstu volju da ostanu i dalje ujedinjeni u Jugoslaviji.
2. Da bi se ostvario princip suverenosti naroda Jugoslavije, da bi Jugoslavija predstavljala istinsku domovinu svih svojih naroda i da nikad više ne bi postala domenom bilo koje hegemonističke klike, Jugoslavija se izgrađuje i izgradit će se na federativnom principu, koji će osigurati punu ravnopravnost Srba, Hrvata, Slovenaca, Makedonaca i Crnogoraca, odnosno naroda Srbije, Hrvatske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine.

__________________
* „Autobiografska kazivanja Josipa Broza Tita“, Drugi tom – Institut za savremenu istoriju, Beograd, Narodna knjiga – Prvo izdanje 1982.godina.
** Vladimir Dedijer: „Novi prilozi za biografiju Josipa Broza Tita” – 2 – Rijeka – Zagreb 1978. godine (str. 1026-1030).

3. U skladu sa takvom federativnom izgradnjom Jugoslavije, koja se temelji na najpunijim demokratskim pravima, jest činjenica da već sada, u vrijeme narodnooslobodilačkog rata, osnovne organe vlasti kod pojedinih naroda Jugoslavije predstavljaju narodnooslobodilački odbori i zemaljska antifašistička vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije i vrhovni predstavnik suvereniteta naroda i države Jugoslavije kao cjeline.
4. Nacionalnim manjinama u Jugoslaviji obezbijedit će se sva nacionalna prava.
5. Ova odluka stupa odmah na snagu.
Dne, 29. novembra 1943. u Jajcu.

Iz prednje odluke uočljivo je sledeće:
8.01. Da se u Odluci navode samo NARODI: Srbi, Hrvati, Slovenci, Makedonci i Crnogorci. (Nema Muslimana).
8.02. Da se navode kao federalne jedinice: Srbija, Hrvatska, Slovenija, CrnaGora, Makedonija i Bosna i Hercegovina gde će ovi narodi ravnopravno živeti.
8.03. Pod tačkom 3. Odluke se govori o federativnoj izgradnji Jugoslavije, ali se ne pominju federalne jedinice.
8.04. Nema ni reči u Odluci o granicama federativnih jedinica. Čak ni nagoveštaja nema. Normalno, jer ni nije postojala saglasnost, što se (na str. 12. jasno uočava, jer Tito na Kongresu Srbije kaže: … „Ja neću da u Jugoslaviji budu granice koje će razdvajati… hoću da granice budu one koje će spajati naše narode”.
8.05. Nema nikakvog pomena o pokrajinama, Vojvodini i Kosovu i Metohiji. Rešeno je tako na Visu 1944. godine (Dedijer, treći tom str. 168-172), ali je u Beogradu i Petrovcu bilo mnogo spora od Sandžaka do Dalmacije i Srba u Hrvatskoj. Kako će se taj spor završiti danas je tek delimično jasno.
8.06. U tač. 4 Odluke nisu imenovane nacionalne manjine koje su kasnije nazvane narodnostima za razliku od naroda.
8.07. Godina 1918. i kontinuitet kao i pominjanje Srba u Hrvatskoj, konstitutivnih naroda koji su stvorili prvu Jugoslaviju, iako u tač. 1. Odluke stoji da: „narodi žele da ostanu i dalje ujedinjeni u Jugoslaviji”, nema ni reči, niti se pominje Velika narodna skupština u Novom Sadu, gde su Srbi, Bunjevci i ostali narodi doneli istorijsku odluku o prisajedinjenju Vojvodine Kraljevini Srbiji, a kasnije stvorili Kraljevinu SHS sa Hrvatima i Slovencima, kao i prvu Jugoslaviju.
9.00. Međutim, sva napred istaknuta pitanja, kako se to već vidi i pod tač. 7. ovog dokumenta, brzo stupaju na scenu i stvaraju probleme nerešene do današnjih dana. Jer, Albancima je rečeno da su narod i da će samostalno uređivati svoj položaj u JUGOSLAVIJI. To se događa i u Vojvodini prema onom što je već rečeno u tač. 3. do 5. o čemu, a to će se iz niže navedenih dokumenata jasno uočiti, je itekako bilo vrlo neugodnih poteza i činjenja, kada je došlo do utvrđivanja granica između FEDERALNIH JEDINICA koje su nominalno nosile ime običnih „administrativnih”, čak i „privremenih”.
Dokumenti o ulozi Milovana Đilasa i njegova izjava nisu u podudarnosti. Rekao je na TV da je GRANICA UTVRĐENA IZMEĐU SRBIJE I HRVATSKE i da o tome ni ne postoje arhivske evidencije.
A, evo šta ti dokumenti kazuju:
Iz dokumenta predsedništva AVNOJ-a se nedvosmisleno vidi, da je Milovan Đilas i još četiri člana, bio imenovan kao granična komisija Predsedništva AVNOJa, gde je on predsednik komisije i kao takav je dobio i posebnu punomoć 19. juna 1945. godine.
Drugo što je vidljivo, da je njihov zadatak da izrade predlog za UTVRĐIVANJE GRANICE IZMEĐU VOJVODINE I HRVATSKE, a ne onako kako je na TV, Đilas rekao, da je posle završenog posla utvrđena granica, između Srbije i Hrvatske. Postavlja se pitanje, u kakvoj ulozi se sada Vojvodina ovde javlja: da li kao autonomna pokrajina, o čemu, kako znamo, u odluci AVNOJ-a nema ni reči ili u ime Srbije u čijem je sastavu još od 1918. godine.
U daljem toku pisanih dokumenata i to:
1. Izveštaj komisije PREDSEDNIŠTVU ANTIFAŠISTIČKOG VIJEĆA NARODNOG OSLOBODJENJA JUGOSLAVIJE*
Komisija Predsedništva AVNOJ-a, određena za izradu predloga o privremenom razgraničenju između Hrvatske i Vojvodine, a imenovana sa vaše strane 19. Juna 1945. godine završila je svoj rad. Poslije obilaska terena, koji je u pitanju, razgovora i konferisanja na terenu sa lokalnim vlastima, predstavnicima političkih organizacija i predstavnicima nacionalnosti, komisija je došla do sledećih zaključaka:
1. Privremena granica između Vojvodine i Hrvatske treba da ide: od mađarske granice, rijekom Dunavom do međe između sela: Bačko Novo Selo i Bukin (bačkopalanački srez); odatle preko Dunava između atara sela: Opatovac – Mohovo, Lovas – Babska, Tovarnik – varoš – Šid, Podgrađe – Ilinci, Adaševci – Maša Vašica, Lipovac – Batrovci, Strošinci – Morović. Na taj bi način sela sadašnjeg šidskog sreza: Opatovac, Lovas, Tovarnik, Podgrađe, Adaševci, Lipovac, Strošinci (i Jame na) – zajedno sa svojim atarima – pripala Hrvatskoj, a sela Mohovo, Babska, varoš Šid, Ilinci, Mala Vašica, Batrovci, Morović – zajedno sa svojim atarima – Vojvodini. Samo se po sebi razumije da i sve teriorije zapadno, odnosno istočno od ovih sela treba da pripadnu Hrvatskoj, odnosno Vojvodini.
2. Ovo razgraničenje se može, po mišljenju komisije, smatrati samo privremenim, do rešenja kompetentnih
_____________________
* (AJ. Fonda CK SKJ, III/5.)
____________________
** (Branko Petranović, Ljiljana Marković: Zapisnlci AVNOJ-a 1 Privremene FNRJ 1943-1945, Memorijalni centar »Josip Broz Tito«, Bgd 1991. str. 58.)

između federalnih jedinica. Sada je ono, u svakom slučaju, potrebno radi olakšanja političke situacije na tom prostoru, obezbeđenja lakšeg funkcionisanja vlasti i bržeg i povoljnijeg razvitka ekonomskog života.
OBRAZLOŽENJE
1. Sporne teritorije između Hrvatske i Vojvodine jesu:
a) srezovi: Subotica, Sombor, Apatin, Odžaci, severno i severo-istočno od reke Dunava (Bačka);
b) srezovi: Batina, Darda, u slivu između rijeka Drava i Dunav (Baranja);
c) srezovi: Vukovar, Šid i Ilok – jugo-zapadno i južno od reke Dunav (Srem).
2. Što se tiče teritorije pod a), komisija je došla do sledećih zaključaka:
Srez Subotica naseljen je u ogromnoj većini Hrvatima. Srez Sombor od slovenskih manjina ima relativnu (neznatnu) većinu Srba i to raspoređenu, tako – da Srbi imaju većinu u gradu Somboru, a Hrvati na selima. Relativnu većinu od svih nacionalnosti danas imaju Mađari, a ranije su imali Njemci. U apatinskom srezu relativnu većinu od slovenskog življa imaju Hrvati, a u čitavom srezu od svih nacionalnosti danas Mađari, a ranije Njemci. U srezu Odžaci relativnu većinu imaju Slovaci, zatim Srbi, a u čitavom srezu od svih nacionalnosti Mađari, a ranije Njemci.
Iako je srez Subotica u apsolutnoj većini naseljen kompaktnim hrvatskim stanovništvom, komisija nije mogla doći do zaključka da bi sjeverno od grada Sombora mogao da se uspostavi jedan pojas koji bi zajedno sa gradom Suboticon pripadao Hrvatskoj. Taj pojas bio bi jedna neprirodna tvorevina, koja, kako bi imala ogromnu većinu Hrvata, ne bi bila cjelovito povezana, a Suboticu, kao krupni privredni i kulturni centar, pretvorila bi u periferijski grad, čije komunikacije i čitav privredni život struje na jug, a ne na zapad. Uključenje svih pomenutih srezova u Hrvatsku ne dolazi u obzir iz prostog razloga, što u nekim od tih srezova Srbi imaju relativnu (od slovenskog življa) većinu. Zato je komisija smatrala da čitava ova teriorija treba da ostane Vojvodini. Razumije se, ako bi se ova teritorija proširila na sjever preko stare jugoslovensko – mađarske granice i uključila u sebe i Hrvate u prostoru Baje, koji se sada nalaze u Mađarskoj pitanje bi se moralo ponovo uzeti u pretres. Prema tome je pitanje razgraničenja na tom prostoru, sem ostalog, usko povezano, sa pitanjem definitivnog utvrđivanja granica Jugoslavije na mirovnim i drugim konferencijama.
3. Što se tiče teritorije pod b), komisija je došla do sledećih zaključaka:
Srezovi Batina i Darda, uzeti zajedno, imaju, od slovenskih manjina, relativnu većinu Hrvata. Oba ova sreza, ekonomski i privredno, naginju ka zapadu. Prema tome i ekonomski i nacionalni razlozi, zahtevaju da oba ova sreza uđu u sastav federalne Hrvatske i iziđu iz Vojvodine, u kojoj se sada nalaze.
4. Što se tiče teritorije pod c), komisija je došla do sledećih zaključaka:
Ranija teritorija vukovarskog sreza, od slovenskog stanovništva, imala je u sebi većinu Srba. U toku rata, sa razvikom samog ustanka, ovaj srez je razdvojen u dva dijela i to tako, da je sjeverni dio, neposredno na sever i zapad od Vukovara, zajedno sa selima Bogdanovci, Marinci, Petrovci, Cerić i fabričkim naseljima i selom Borovo pripao Hrvatskoj: južni deo sreza, zajedno sa selima iz vinkovačkog sreza – Mirkovci, Novi Jankovci, Slakovci, Orolik, Komletinci, Nijemci, Dolje, Novo Selo, Podgrađe, pripao je Vojvodini. Karakteristično je da danas postoje dva vukovarska sreza (kotara) – jedan (sjeverni dio) u Hrvatskoj a drugi (južni dio) u Vojvodini, od kojih je onaj u Hrvatskoj sa relativnom većinom Srba, a onaj u Vojvodini sa relativnom većinom Hrvata. Važno je istaći da je predratni vukovarskl srez, očevidno, jedna veštačka tvorevina, namjerno načinjena, da bi se dobila relativna većina Srba, ne vodeći računa ni o nacionalnim, ni privrednim, ni geografskim uslovima. Ako se pogleda čitav prostor od Vinkovaca i Vukovara do Šida, onda on pretstavlja jedan pojas hrvatskog stanovnišva, sa relativno malim brojem Srba, tako da je sjeverni dio vukovarskog sreza (današnji vukovarski kotar u osiječkom okrugu) izolovana srpska oaza u Hrvatskoj. Zato je komisija smatrala, da na ovom prostoru i granica treba da bude istočno od pomenutog hrvatskog pojasa, tj. Između Šida i Vukovara, selima koja su već pomenuta.
Što se tiče iločkog sreza, iako zapadna sela Šarengrad i Ljuba, kao i grad Ilok, imaju ogromnu većinu Hrvata, a istočna sela Neštin, Susek, Banoštor i dr. ogromnu srpsku većinu, komisija je smatrala da zasada ne bi ovaj srez trebalo cijepati na dva dijela, nego ga ostaviti u sadašnjem sastavu, s tim što bi pripao Vojvodini. Srez inače, uzet u cjelini, ima relativnu većinu Srba. Ilok je grad i pristanište na Dunavu i njegovo pripojenje Hrvatskoj zasada bi, zbog daljine administrativnih veza, otežalo njegov razvitak. Poslije sređivanja vlasti, s jedne i s druge srane granice, koju predlaže komisija, moglo bi se postaviti pitanje priključenja Hrvatskoj zapadnih sela iz iločkog sreza, kao i grada Iloka. Sada bi to moglo izazvati izvjesne teškoće, to utoliko pre što prilike tamo nisu sređene. Uzimajući u obzir sve te razloge, a naročito ekonomske, komisija smatra, da kao privremen rešenje treba uzeti da iločki srez u svom sadašnjem sastavu, koji odgovara predratnom, ostane u sastavu Vojvodine.
Ovaj izvještaj rađen je u dva primjerka, s tim da se jedan dostavlja Predsedništvu AVNOJ-a, a drugi nalazi na čuvanju kod predsednika komisija.

KOMISIJA PREDSEDNIŠTVA AVNOJ-a ZA RAZGRANIČENJE IZMEĐU HRVATSKE I VOJVODINE
Pretsjednik
Članovi
U Beogradu 1. juli 1945. god.
Arhiv Memorijalnog centra „Josip Broz Tito”, II-5-b/66..

…u svom uvodu piše „da je ona određena za izradu predloga o PRIVREMENOM razgraničavanju izmedju Hrvatske i Vojvodine”… što nije tačno, jer u Odluci o imenovanju komisije je jasno rečeno da „izrade predlog za utvrđivanje granice između Vojvodine i Hrvatske”. Dakle, zar nije čudno, kad je u pitanju tako važna radnja kao „utvrđivanje” granica postupak potpuno divergentan i po svojoj težini i po značaju, a pogotovo, jer je zadatak sasvim fiksno utvrđen, a komisija sama sebe prekvalifikuje u samovoljnom drugom pravcu delovanja – da je ona PRIVREMENA! Iz daljeg izveštaja, koje je predato 01. jula 1945. godine Predsedništvu AVNOJ-a, može se zaključiti, da je tačno rekao M. Đilas da se Hrvati ne uvlače u Suboticu i neka ona ostane u Vojvodini, a za uzvrat dobijaju Baranju. Ali je netačno, što je rekao da je utvrdena granica izmedju SRBIJE i HRVATSKE, iako smo danas svedoci da je to ISTINA, jer je komisija predložila PRIVREMENU granicu između Hrvatske i Vojvodine, dajući pri tome detaljno obrazloženje spornih teritorija.
Karakteristično je, međutim, da Politbiro CK KPJ:

SEDNICA POLITBIROA CENTRALNOG KOMITETA KOMUNISTIČKE PARTIJE JUGOSLAVIJE*
26. jun 1945.godine
Prisutni:
Tito (Josip Broz), Bevc (Edvard Kardelj), Marko
(Aleksandar Ranković), Đido (Milovan Đilas), Crni (Sreten
@ujović), Moša (Pijade), Andrija (Hebrang), Tempo
(Svetozar Vukmanović), Mihailo (Blagoje Nešković), Miha
(Marinko) i Krsto (Popivoda).
Dnevni red:
1. Izveštaj Đidin po pitanju razgraničenja Hrvatske i Vojvodine
2. Izveštaj Titov
3. Izveštaj Tempov
4. Razno
I. Odobrava se izveštaj druga Đida i predlog Komisije da se izvrši privremeno razgraničenje između Hrvatske i Vojvodine.
II. Prihvata se predlog druga Marka da se projekat o organizacionim pitanjima pretrese u komisiji, koju čine: Bevc, Marko, Đido, Cmi i Andrija, i da dođu na sednicu CK s predlogom za sve komisije CK.
III. Primljen je izveštaj druga Tita o konkretnoj političkoj situaciji i predlog odluke o amnestiji, ukidanju suda nacionalne časti Srbije, Makedonije, Crne Gore i za Vojvodinu. Povesti odlučnu borbu protiv grešaka na terenu.
IV. Naloženo je drugu Tempu da izradi definitivan projekat organizacije političkih odeljenja odozgo do dole.
Raspravljajući „Izveštaj” Đidin (Milovan Đilas) po pitanju razgraničenja Hrvatske i Vojvodine, odobrava „da se izvrši PRIVREMENO RAZGRANIČENJE IZMEĐU HRVATSKE I VOJVODINE”. Ni tu se Srbija ne pominje!
Ali, pada u oči, da je izveštaj komisije bio prvo na CK-u razmatran i odobren, pa tek onda upućen Predsedništvu AVNOJ-a, što samo potvrđuje činjenicu, gde su se sve odluke donosile, a gde sprovodile. Jer, u pismu Predsedništva:
„PREDSEDNIŠTVO AVNOJ”**
Broj 1695/45
PREDSEDNIŠTVU MINISTARSKOG SAVETA D.F.J.
Beograd
Čast nam je dostaviti Vam izveštaj koji je ovom Predsedništvu uputila Komisija za privremeno razgraničenje između Vojvodine i Hrvatske.
Smatramo da je stvar predsedništva Vlade da li će prihvatiti rešenje koje je Komisija predložila, a isto tako i da odluči na koji bi se način prihvaćeno privremeno rešenje ovog pitanja sprovelo na terenu.
Beograd, 10. jula 1945. god.
Sekretar Pretsednik AVNOJ-a
M.Perunić dr I. Ribar
10. juna 1945. upućuje se ovaj Izveštaj komisije Predsedništvu Ministarskog saveta DFJ (Vladi) da on odluči o prihvatanju PRIVREMENOG razgraničenja između Hrvatske i Vojvodine i da odluči kako će se to sprovesti. Gledano iz današnje perspektive, a u svetlu preživljenih događaja, jasno nam se prepliću veoma duboke razlike od početka u pogledu kako će i ko i šta dobiti u jednom odsudnom trenutku konačne deobe Jugoslavije.
Donetom Odlukom o proglašenju Ustava, zajedno sa tekstom Ustava SFRJ, objavljenom u „Službenom listu SFRJ”, br. 9 od 21. februara 1974. godine, definitivno su učvršćene od „privremenih granica” neprikosnovene države sa pravom „na samoopredeljenje do otcepljenja”.
Tu već imamo i odgovor, zašto su se povlačile granice između Hrvatske i Vojvodine, a ne između Srbije i Hrvatske jer, odjednom umesto šest, postavljamo osam FEDERALNIH JEDINICA sa sopstvenim državničkim atributima. I sad je, nedvosmislena, suprotnost izbila na površinu potpuno razgolićeno u odnosu na ono što je Tito negirao u tač. 9. pri kraju – o cepanju Srbije. To je bila poslednja zvanična potvrda vrha SFRJ da sa planovima o konačnom razlazu stigne do kraja.

Godina 1991. je pokazala pravu istinu o razlozima utvrđivanja spornih PRIVREMENIH granica, koje su, najednom čak i u međudržavnim razmerama postale čvrste, trajne i nepovredive granice među bivšim republikama.

Ratna katastrofa koja je usledila neminovni je nastavak započetog projekta koji je doneo nesagledive posledice, a za koje je nažalost, svi smo svedoci, okrivljena prvenstveno Srbija.

Za nas Bunjevce od izuzetnog je značaja 1991. godina.
Te godine, 24. marta, reosnovali smo „Bunjevačko Šokačku stranku”, koja je osim stranačkog rada bila inicijator osnivanja sledećih institucija koje neguju kulturnu baštinu Bunjevaca:

1. Bunjevački kulturni centar Subotica (Registrovan 1992. godine)
2. Bunjevački kulturni centar Tavankut (Registrovan 1994. godine)
3. Bunjevačka matica (Registrovana 1995. godine)
4. Bunjevački kulturni centar Bajmok (Registrovan 2005. godine)

Danas, pored već nabrojanih institucija, rade i sledeće:

5. KUD „Bunjevka” – Subotica (Registrovano 1996. godine)
6. KUD „Lemeš” – Svetozar Miletić (Registrovano 2000. godine)
7. „Bunjevačko kolo” – Sombor (Registrovano 2000. godine)
8. KUD – Čonoplja – (Registrovano 2002. godine)

Pored svih naših institucija, koje neguju kulturnu baštinu Bunjevaca, tragedija je da od 1991. godine pa do današnjih dana, kompletna kulturna baština Bunjevaca u našoj matičnoj zemlji i inostranstvu, predstavljana je kao deo kulturne baštine Hrvata.

Godine 2003. formirali smo Nacionalni savet bunjevačke nacionalne manjine i promenili naziv stranke u „Bunjevačka stranku”. Smatrali smo da su se stekli uslovi da lakše ostvarimo svoja prava kroz legalne institucije države u oblastima kulture, obrazovanja, informisanja i službene upotrebe jezika.

Od strane hrvatske nacionalne manjine i dela katoličkog klera iz Subotice, a uz podršku Republike Hrvatske i njihovih političkih istomišljenika, nastavljeno je kršenje ljudskih i manjinskih prava nas Bunjevaca. Ukazujući na svu složenost situacije obratili smo se 14. jula 2004. Godine Skupštini Republike Srbije, Odboru za međunacionalne odnose, predsedniku Esadu Džudževiću. Do današnjeg dana nismo dobili nikakav odgovor. Istog dana obratili smo se Skupštini AP Vojvodine, Odboru za međunacionalne odnose da pripremi deklaraciju, politički akt i ponudi ga na usvajanje Skupštini AP Vojvodine kojom se stavlja van snage Odluka GNOOV-a od 14. Maja 1945. godine. Izostala je politička volja i naš zahtev je odbačen.

O inicijativi koju smo pokrenuli i preprekama na koje smo naišli u APV obavestili smo 09. oktobra 2004. Godine Vladu Republike Srbije, Ministarstvo pravde, Ministra Zorana Stojkovića. U više navrata, na probleme na koje nailazimo obavestili smo Savet Ministara SCG, Ministra za ljudska i manjinska prava, Rasima Ljajića čija je reakcija izostala.

Ministar Rasim Ljajić dao je intervju „Nedeljnom Vjesniku” koja je objavljena 25. januara 2004. godine, na strani 13, pod naslovom „BUNJEVCI SU HRVATI I NEMA RAZLOGA DA SE ZBOG NJIH STVARA SPOR SA HRVATSKOM”. U tekstu je Ministar Rasim izjavio sledeće: „Kao pojedinac, mislim da su Bunjevci Hrvati i moj stav kao političara je da nema razloga da se zbog Bunjevaca stvara spor sa Hrvatskom. Ali ne mogu poreći činjenicu da je Bunjevaca također sada više nego što ih je bilo pa oni zameraju da ih se ne uvažava kao hrvatske stranke. Također, Bunjevci su na parlamentarnim izborima podržali Demokratsku stranku Srbije Vojislava Koštunice. Jasno je kako je ranije postojala namjera da se atomizira jedan etnički korpus kako bi se lakše asimilirao. Ali sada to nije slučaj i ne bih ni pod koju cijenu pristao na tako nešto. Međutim, ne treba bježati ni od činjenice da kod mnogih pojedinaca postoji problem identiteta”.

Da li treba veća potvrda činjenica koje smo do sada izneli?

Mi, Bunjevci, zahtevamo od nadležnih organa Republike Srbije da preduzmu sve zakonom predviđene mere, u skladu sa svojim nadležnostima, da se zaustave dalji napadi na nas Bunjevce. Jezik sa elementima nacionalne kulture je strateško pitanje za nas Bunjevce i to je granica preko koje nećemo preći jer „naša dica imaju pravo da se nazivaju imenom svojih pradidova”.

Pozivamo sve parlamentarne stranke u Republici Srbiji da se izjasne povodom kontinuiteta politike Josipa Broza Tita i CK KPJ prema nama Bunjevcima, jer smatramo da to nije samo naš problem već i problem Republike Srbije.

U Subotici, 15. aprila 2005. godine
Predsednik Bunjevačke stranke
Darko Babić

Ignacije Parčetić – REVOLUCIONARNO UKIDANJE ŠOKACA I BUNJEVACA

(1)
Bunjevci nisu ostvarili matičnu državu, u kojoj bi pridstavljali većinsku naciju, već su se stvaranjom novi nacionalni država posli bratoubilačkog rata, posli života u Jugoslaviji našli ko i toliko puti prija tog u više država, izmed više nacionalizama, prinuđeni da manevrišu svojim egom i pokušajima asimilacije. Sporovi o posebnoj etničkoj pripadnosti Bunjevaca prisutni su u poslidnji stotinu i pedeset godina. Nacionalne države i tom odgovarajući nacionalizmi, produkt su okolnosti koje je stvorila „nacija i država, ruku pod ruku”. Još u XIX viku u francuskoj buržoaskoj revoluciji nacija je definisana ko politička zajednica građana, al ne u etničkom smislu. Nacija je i američka, a narodi koji tu naciju sa sopstvenom samosvišću čine, su skroz različiti. Kod nas postoji široko rasprostranjeno brkanje pojmova narod i nacija. U zapadnom i razvijenom svitu, na koji se pozivamo u maštanju o budućnosti postojali su, a i sad postoje mnogi narodi za koje saznajemo tek kad odemo tamo, jel taj svit s naše pendžere izgleda potpuno homogen iako etnički složen.

Sićanje i zavit pridaka

Zahtiv političke lojalnosti koji se podrazumiva od građana, čini vezu s većinskom nacijom doziranom, jel su etničke manjine sumnjive ko potencijalno nelojalne. U projektima „nacionalizacije” u državama koje su išle principom stvaranja od različitih etniciteta, opšteg zajedničkog nacionalnog identiteta, dikoje su etničke grupe imale razvijenu samosvist, uglavnom ko sićanje i zavit pridaka, ko mi Bunjevci. „Modernizacija” mali u cigurnije veće nacionalne odrednice, koštala je mnoge nestanka. Nestanka u smislu pristanka upotribe jezika, izučavanja svačije, sa mo ne istorije oni čije gene nose. Svođenje na folklorno, na štetu istorijskog, stvaralo je uvik osićaj nebitnosti, marginalnosti. Manje od jedne desetine država na svitu ima stvarno homogenu etničku strukturu, a s jezicima je situacija još složenija, od oko 5.000 jezika, par desetina se svake godine ugasi zauvik. Iako se u međunarodnoj, pa i našoj balkanskoj sadašnjosti na prava manjina često poziva, pogotovo u bilateralnim razgovorima susidni zemalja, položaj manjina leluja izmed prava na različitost i nastojanja domicilne države da minimizira te zahtive.

Začetak u radovima Ivana Antunovića

Noviji pristup ovom fenomenu ističe istoričnost, iđe principima subjektivnosti, kontekstualnosti. Utemeljen je na kulturi i istoriji grupe, al nije njezim izraz, već podrazumiva simbolička zajednica koja viruje u svoje posebno i zajedničko poriklo, na tom zasnovanu posebnu kulturu. Ovo su principi koji mogu dovest u pitanje i istorodnost već zaokruženi veći nacija, u kojima poznavaoci nacionalne istorije mogu identifikovat analitički radove, koji su svojevrimeno sebe doživljavali ko na višem stepenu organizovane jasno izdefinisane zajednice, brez ikake pridstave da će se kroz koji vik zvat zajedničkim imenom, s u to vrime, dosta različitima.

Etnički identitet Bunjevaca u savrimenom smislu, svoje začetke ima u radovima, prija svega, katoličkog svećenika Ivana Antunovića, kasnijeg naslovnog biskupa, koji je svoje kapitalno dilo „Razprava o podunavskih i potiskih Bunjevacih i Šokacih”, objavio materijalno podržan od gosp. Ostojića. Pokrenio je 1870. godine „Bunjevačke i šokačke novine”, koje su se zvale upravo onako kako med navodnicima stoji i nikako drugčije. Pa zar je biskup za osudu, možel kogod kazat da je bio zaveden, neobavišten jel nagovoren? Kako o njegovom radu imamo i usmeno i pismeno konsenzus da je on naš najveći priporoditelj? Zar to nije već potvrđeno i na naučnim skupovima, organizovanim upravo na temu Antunovićevog rada. Kasniji nazivi lista – „Bunjevačka i šokačka Vila” samo su divanili o kontinuitetu njegovi stavova. Divani to i o našem zajedničkom imenitelju. I Bunjevcima i Bunjevcima – Hrvatima i Hrvatima – Bunjevcima zajednički je imenitelj – Bunjevci. Ni jedna druga rič ove tri grupe genetski i rodbinski potpuno istog naroda ne veže u cilinu, iz koje su elementarni dio.

„Mene je prava
Bunjevka rodila”

Sve je to lipo, al ćemo mi za svakog znat pitat – a od koji je…. To nas zdravo baš ne zanima kad zajedničkog imenitelja u samospoznaji i samodefiniciji nema. Uvik razlikujemo rođenu sestru od dalje rodbine, strička i brata od komšije i prijatelja. U nedostatku istorijski repera, prostorni odrednica, često se pokrećemo za bukačima, virujuć u njev sašiven kostim. Naše ruvo možemo vidit samo ako se okrenemo unatrag, oko sebe, ono je tako kako su ga dida i majka naši nosili, pa tako didin dida i majkina majka, svi što su rađali dicu našeg prizimena, brez koji nas i naše dice ne bi bilo ovaki kaki smo, već drugačiji jel nikaki.

Biskup Antunović je svoj program izrazio i ričima: „Mene je prava Bunjevka (velikim slovima) rodila, i zato donle neću da umijem dok se ne osvidočim, da i vi ostali drugog svog naroda sinovi…. ženski bol ne osićate kad gledate, a gdi su oni naši rođaci… u neznanstvu ginu, brojem i imenom se gube, jel ne imadu, ko bi njim knjige znanstva sadašnjeg svita otvorio i udilio… Bio je to i njegov akcent nafine i grubijanske oblike madžarizacije. Složenosti svakako doprinosi i med nama jako izražena i stara ideja slavinstva i jugoslovenstva. Za virovat je da smo mi Bunjevci, platili ovu ideju poslidnjim dukatima.

Istorijski prikid s prošlošću

Prisudni rez, za ne virovat je da je to čuvano ko vojna tajna do nedavno, alatom u svakoj ruki zasikli su komunisti prid sam kraj Drugog svitskog rata. Zbog take trgovine je važno bilo akt o pripravki postojeći evidencija o Bunjevcima i Šokcima za izdat dan prija potpisivanja kapitulacije Nimačke na tlu Jugoslavije ostaje da se utvrdi, ako o tom postoji pismeni trag. Al dokumente o samom naređivanju sad već imamo za četri grada u našoj multinacionalnoj i multikonfesionalnoj Vojvodini. Sprovođenje u život ovog „administrativnog” genocida, kako ga je nazvo autor teksta pravnik Karlo Dujmović u „Somborskim novinama” od 7. 9. 2001. godine, oštro je med prvima ovo kritikovo javno. U zaključku teksta autor podvlači: Posle više od pola veka Bunjevci u svojoj otadžbini Srbiji i Jugoslaviji izjašnjavaju se kao narod. Zakon o popisu (Sl. list SRJ br. 74/99) tačka 11. Nacionalna pripadnost, šifra 10 Bunjevac”. Prvi put prid svitom dokument o tom sakaćenju arhivske građe i koletivne svisti, pokazo je somborski advokat ondašnji pridsidnik somborskog „Bunjevačkog kola” Đuro Bošnjak 23. 3. 2003. godine, na elektorskoj skupštini za izbor Nacionalnog savita bunjevačke nacionalne manjine, di je ko najstariji pridsidavo sidnicom. Dokument izdat od SANOO-a sreza Bačka Palanka je godinu dana prija dobio od pokojnog upravnika somborskog arhiva Radeta Šumonje. Radosno je na skupštini kazo: „Gospodo, ovo od danas više ne važi!”, znajuć naravno, ko iskusni advokat, da sotim (samim osnivanjom Nacionalnog savita), još nije ukinuta latentna snaga ovog naređenja. Ubrzo je pridsidnik Nacionalnog savita Nikola Babić zatražio od Nevenke Bašič Palković da krene tragom bačkopalanačkog dokumenta. Iskusnom bibliotekaru nije bio veliki problem da ove dokumente nađe u subotičkom arhivu. U knjigi „Okružni Narodno oslobodilački odbor u Subotici” svitlost dana čekali su dokumenti GNOOV-a iz Novog Sada (bio u prošlom broju na naslovnoj strani), na kojem se vidi njezinim rukopisom upisana signatura nađeni dokumenata, na kopiji, zatim subotičko naređenje i martonoški odgovor na naređenje iz Sente.
Ubrzo, u novembru iste godine, novinar Nada Haminc donosi tekst „Predsednik Bunjevačkog nacionalnog saveta Nikola Babić obavestio je juče novinare da su otkrili dokument o zabrani postojanja bunjevačke i šokačke nacije, iz 1945. godine, za koji do sada nisu bili uvereni da postoji.” Objavljen je i mali faksimil ovog dokumenta u veličini 7 x 6 cm, pa je tako osto nečitljiv.
Iste godine 1. decembra BNS je zatražio od Skupštine Vojvodine da ista poništi ovaj dokument i ispravi ovu nepravdu. Osim gosp. Đukića i gosp. Čanka obavistili su i gosp. Mauricija Masarija iz OEBS-a, od kojeg su dobili podršku za rišavanje ovog problema Odgovor Skupštine Vojvodine, po ričima advokata Đure Bošnjaka je bio da ne mož derogirat policijske dokumente, već samo zakone. S obzirom da je GNOV (Glavni narodno oslobodilački odbor Vojvodine) 14. 5. 1945. godine bio glavni organ narodno oslobodilačke vlasti u Vojvodini, jasno je da pravni kontinuitet postoji, pa tako i ovo avetinjsko pitanje, brez obzira što je formalno akt izdalo odiljenje za unutrašnje poslove tog istog GNOV-a. I to u formi naređenja, sotim da je izbignuto da se dokumentu da zvaničan oblik, te se ne stoji ni da je naređenje ni odluka ni štogod drugo. U praksi, međutim, imalo je snagu uredbe, pogotovo ako uzmemo u obzir kako je sve ovo inicirano. Priminjivali su ga svi organi vlasti decenijama, s revnošću kaka se nije priminjivala ni za što je zdravo većma tribalo pazit, a pošto se priminjivala i na izborima na svim nivoima, sprovodilo se vrlo svisno i od najviši vlasti.

Srbija – matična država

U broju 8 „Bunjevački novina” od 23. decembra 2003. godine, onda još u izdanju Bunjevačke matice, di je privrimeno bio smišten i Nacionalni savit, Nikola Babić kaže: „Položaj manjina u državi je regulisao zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina SRJ, pa je nakon formiranja Državne zajednice Srbija i Crna Gora, bilo nejasno ko sada preuzima te obaveze. Dilema je razrešena na sastanku predstavnika manjina sa Nenadom Čankom, predsednikom Skupštine Vojvodine, koji nam je saopštio da ove nadležnosti, omnibus zakonom preuzima Pokrajina… Nakon toga smo bili primljeni kod predsednika Izvršnog veća Đorđa Đukića koji je saslušao sve naše probleme… Ovom prilikom sam Đukiću predočio kopiju Uredbe iz 1945. godine… Istovremeno sam zahtevao da se ova istorijska nepravda otkloni.” Pored pokrajinski organa, kaže se dalje u tekstu, primio ih je i ministar za ljudska i prava manjina Rasim Ljajić, o čem je Babić kazo: „Pored već navedenih problema sa kojima se susreće bunjevačka zajednica, ministra Ljajića sam upoznao sa činjenicom da sve manjinske zajednice imaju matičnu zemlju od koje dobijaju materijalnu, tehničku, pa i kadrovsku pomoć, da je Bunjevcima matična država nekada bila Jugoslavija, a sada Srbija. Kako ostale manjinske zajednice imaju podršku matične zemlje, a Bunjevci ne, teško je govoriti o ravnospravnosti.” Pored teksta objavljen je sada po drugi put faksimil novosadskog osnovnog dokumenta u dovoljnoj veličini da se s lakoćom mož pročitat sadržaj naređenja.

Dekret – spomenik nedemokratičnosti

Iz današnje perspektive ovi dokumenti su velika sramota i spomenik nedemokratičnosti revolucionarne komunističke prošle vlasti i svi oni aparatčika koji su sve tako marno sprovodili. Taj rad na, vrimenom se pokazalo, anacionalizaciji Bunjevaca i Šokaca, učinio je da se stvori slika da su samo oni imali ogromnu negativnu stopu priraštaja, dok je baš tu na račun nas rasto broj Jugoslovena. Subotičko naređenje je izdato dva dana posli pokrajinskog, daklem posli potpisivanja kapitulacije 16. 5. 1945. godine pod brojom 58697/1945. Po sadržini je isti s ostalima, odnosno sadržaj je isti ko iz osnovnog novosadskog dokumenta od 14. 5. 1945.
Interesantno je da se u dilu teksta: „Događa se, da se mnogi Hrvati uvode kao bunjevci i šokci u rubrike gde se označava narodnost…” za razliku od druga tri pronađena rič Bunjevci i Šokci piše se malim slovima, a samo Hrvati velikim. To je cigurno zato što baš u Subotici, u to vrime baš Bunjevci čine veliku većinu, a Subotica sotim Bunjevcima u većini, figurira ko jedan od najveći i najrazvijeniji gradova prithodne kraljevine Jugoslavije. Slideći po datumu nastavka, med onima koje imamo je dokument Sreskog narodno oslobodilačkog odbora, sreza Bačko Palanačkog – odeljak za unutrašnje poslove – Sekcija za unutrašnje poslove 1-6 i sve vojne stanice 1-6, izdalo je ovaj dokument pod brojom 1968/1945. dana 18. 5. 1945. Kako su se u to vrime dokumenti kucali na mehaničkoj pisaćoj mašini, na vrlo tankom papiru da bi se mogo postignit određen broj kopija, pa su se oni dosta providili, na poleđini je s druge strane vidljiv pečat o zaprimanju – Plavna 20. 5. 1945. pod brojom protokola 1039, a bio je usmiren očigledno na Šokce. Interesantno je iz današnje perspektive za Šokce spominit slideće pismo Ignjacija Brlića iz Broda -Vuku Karadžiću s kraja 1834. godine u kojem, izmed ostalog, kaže: „Ove zime tj. mesecu martu malo ne biaše okreši u Bosni, – kerštenici Šokci” i Vasi su se protiva Trcima podigli, ali nepromotrivši da još nije određeno i ugovoreno vreme došlo – moradoše se treći dan umiriti, – pop Jovica bio je vođa … (Mushin Rizović „Između Vuka i Gaja”, Oslobođenje, Sarajevo 1989.). „Neven” od 30. 4. 1938. kaže – „HSS koja je osnovana prije 13 godina u Subotici sa ciljem da razbije ideološko jedinstvo vojvođanskih Bunjevaca i Šokaca, koje je do sada postojalo, počela je ponovo živahniju akciju.” Više putova iz ovih citata vode, triba di koji od mogući rekonstruisat, pa probrat iz današnje realnosti života Šokaca, približit se mogućem zaključku brez nervoze opriornosti.

Poslidnji dokumenat pronašo sam nuz stručnu pomoć Isidore Jež, arhiviste u somborskom arhivu 10. 6. 2007. (Istoriski arhiv Sombor – fond 530). Dokument broj 1178/45 koji Okružni odbor Sombor dostavlja (GNOO-u Apatin, izdat je istog dana ko i subotički, a zaprimljen pod brojom 2390/45 dana 26. 5. 1945. Gospođa Jež je na njeg naišla krajom 2005. godine u toku redovne obnove fonda „Sreski narodnooslobodilački odbor Apatin 1945 – 1946”. i pokazala pokojnom direktoru Šumonji, al je ne poznajuć našu, ipak bunjevačku neslogu, dat na uvid somborskoj gospođi M.Č. koja je tu vist vridno čuvala od javnosti. Spomenutim dokumentima je ko i u ostalima, skoro uvik iste sadržine, naređeno doslovno slideće:

– Događa se. da se mnogi Hrvati uvode kao Bunjevci i Šokci u rubrike gde se označava narodnost, a ne kao Hrvati npr.: u legitimacije, razne evidencije i spiskove, i to biva često po njihovim izričitim zahtevu ili volji i nahođenju dotičnog činovnika.
Kako bunjevačke i šokačke narodnosti ne postoje, to vam se naređuje da sve Bunjevce i Šokce imadete tretirati isključivo kao Hrvate bez obzira na njihovu izjavu.
U raznim okruzima i mestima, gde su oni dosada uvedeni kao Šokci i Bunjevci, ima se to ispraviti i označiti kao Hrvati naročito u legitimacijama, biračkim spiskovima, putnim objavama i raznim drugim spiskovima po narodnosti. Ubuduće se imaju unositi samo isključuju kao Hrvati. Sve do sada izdate legitimacije i isprave, gde su označeni kao Bunjevci i Šokci imaju se uništiti i nove izdati, izdavanje novih legitimacija nesme se ponovo naplaćivati od stranka. Stavlja vam se u dužnost da o ovome odmah izvestite sve gradske i sreske odbore a preko ovih i mesne, da to što pre bezuvetno sprovedu, a vi da se starate, da se ovo svakako izvrši i da o učinjenom izvestite.
Gornje vam se dostavlja do znanja i vršenja radi s tim da u roku od 10 dana o učinjenom podnesete izveštaj /bez požurivanja/ ovom Odboru.
Rok 10 dana.
SMRT FAŠIZMU SLOBODA NARODU!

(2)
Sve je bilo vrlo hitno i važno. O izvršenom, mora se u ostavljenom roku od 10 dana dostavit pismeni izvištaj. Jedan od ti je i izvištaj Narodno oslobodilačkog odbora Martonoš pod brojom 1974/1945 od 7.06.1945. upućen SNOO-u Senta. U njemu se kaže:
-Na Vas broj 3072/1945. izvestavate se da su bunjevacke i sokacke narodnosti po legitimacijama, birackim spiskovima, putnim objavama i raznim drugim spiskovima ispravljeni i uvedeni kao Hrvati. U potpisu – junaci – Predsednik MNOO-a Bajic Ilija i referent za u.p. Congradac Ljubomir. Izgleda da mašina koju su koristili nije imala našu ortografiju.

Kako je do svega ovog opšte došlo?

Normalno, moralo se s najvišeg mista inicirat. Odgovor nalazimo brez potribe čitanja izmed redova, iz Titovog govora na Osnivačkom kongresu KP Srbije u Beogradu 8. maja 1945. -znači nedilju dana prija prostačkog i necivilizacijskog „dopisa” GNOOV-a iz Novog Sada, koji su posli svi citirali. Siroti, šta su i mogli, bili bi sminjeni, i to sad, kad je jesen rodna, u maju stigla. Nisu blesavi, napisali, pa šta njim (Bunjevcima i Šokcima) budne. Završavajuć divan o odno- su prema Šiptarima, Tito pravi slideću paralelu.

– Uzmimo, na primjer, Vojvodinu. Mi gradimo jedinstvo i bratstvo, ali srpski šovinisti u Vojvodini neće da priznaju Hrvatu da je Hrvat, već ga zovu Bunjevac. On traži propusnicu za Beograd, a ovaj mu piše: narodnost – Bunjevac. Ako su Hrvati imali ustaše, onda su Srbi imali četnike. U čemu je razlika između jednih i drugih? To su greške koje treba iskorijeniti. Iz temelja treba iskorijeniti lokalni šovinizam! Ja bih htio da naša Vojvodina bude zaista pokrajina bratstva i jedinstva, u kojoj će svi narodi živjeti u slozi, gdje neće biti nikakve razlike između njih. („Autobiografska kazivanja” Institut za savremenu istoriju Beograd, II tom – prvo izdanje 1982.)

Iz ovog logično slidi di je najteži udar nacionalizma po državu – pa med nama Bunjevcima, lokalnim šovinistima. Eto dara prosvitljeni drugova. Do sad je pronađeno sedam dokumenata pridmetnog sadržaja, poređani hronološki kako su izdavani:
08. maja 1945. Titov govor na osnivačkom kongresu KP Srbije
14. maja 1945. Glavni NOV Novi Sad-broj 1040/1945
16. maja 1945. Okružni NOO Subotica-broj 5869/1945
16. maja 1945. Okružni NOO Sombor – broj 1178/1945, zaprimljeno u Apatinu
26. maja 1945. Sreski NOO Apatin –pod brojem 2390/1945
18. maja 1945. Sreski NOO Bačka Palanka – broj 1968/1945
26. maja 1945. Sreski narodnooslobodilački odbor Apatin broj 2390/1945 Mesnom NOO-u
7. juna 1945. Narodno OO Martonoš – broj 1974/1945 /odrađeno/

Kako je „politički marketing” odrađen u ono vrime

U utorak, 24. oktobra 1944., general major Božidar Maslarić, (Dalj 1895. – Zagreb 1963. đak – solunski dobrovoljac, od januara 1937. komandant bataljona Šezdeset druge španske brigade u građanskom ratu, u zemlju došo 1944. iz Moskve, s mista podpridsidnika Sveslovenskog komiteta, narodni heroj), dono je u Suboticu naređenje da se zbog potribe mobilizacije svi privredni snaga (i prija svega pitanja saradnje dila neslavinskog stanovništva sa okupatorom) uspostavlja privremena vojna uprava na području Banata, Bačke i Baranje. „Radio vijesti” od 25. oktobra samo navode da je na kraju general Božidar Maslarić, održo završni govor. On je u Subotici opet dvi nedilje posli tog 6. novembra 1944. na velikom mitingu povodom dvadeset sedme godišnjice Oktobarske revolucije. Prvi je tom prilikom divanijo Grgo Lulić – sekretar NOO i izmedostalog kazo:
– Mi, stanovnici grada Subotice, Hrvati, Bunjevci i Srbi nećemo to zaboraviti… Posli njega divanio je potpukovnik sovjetske vojske Slucki, a onda je rič dobio general Božidar Maslarić koji je počo ričima:
– Braćo Slaveni! Braćo Bunjevci i Srbi! Drugovi borci, podoficiri, politički komesari i komandiri…
Srbe i Hrvate spominio je još samo u kontekstu saradnje pojedini grupacija s okupatorom, a o Bunjevcima više ništa.
Posli njega, divanio je član Glavnog Narodno-oslobodilačkog odbora za Vojvodinu, Geza Tikvicki, koji pomalo zagonetno kaže da je:
– srećan što … možem poslije trogodišnje okupacije …. da prozborim javno našim jezikom…

Važno je skrenit pažnju na manje poznat govor pridstavnika Nacionalnog komiteta i člana Glav-
nog odbora NOO Vojvodine – Nikole Petrovića (Novi Sad 1915, član pridsidništva ANOJ-a i član NKOJ-a, član vlade DFJ), koji u „Radio vijestima” od 8. Decembra 1944. kaže na konferenciji JNOF-a (Jedinstvene narodno oslobodilačke fronte) za grad Suboticu:
– … rođen u Zagorju, sin hrvatskog naroda, njime se ponosi čitav hrvatski narod. Na njega mogu biti ponosni i Hrvati Vojvodine… Svi pošteni ljudi uživaće slobodu i sva prava. To donosi i obaveze za te narode. Oni treba da dokažu djelom, da nemaju ništa zajedničkog sa krvnikom Hortijem i njihovim slugama, koji su na primjer, zabranjivali našim Hrvatima u Bačkoj da se nazivaju tim imenom i dozvoljavali su im samo da se nazivaju Bunjevcima. To gorko nasleđe pripada prošlosti. To nasleđe treba ujedinjenim snagama da se otkloni…. Živjelo bratstvo i jednakost naših naroda!..

Mi bi tili bit samo Bunjevci. Eto nas Bunjevaca na istoj liniji sa Hortijem, po mišljenju druga Nikole Petrovića, i mi bi furtom baš, to što i oni – da ne budemo drugo do Bunjevci, ako mož. Pa fala, dok jedared ne vratimo. Na kraju je telegram upućen Nacionalnom Komitetu oslobođenja Jugoslavije u kojem se izražava želja
– da se krajovi Baje i Pečuja, naseljeni u većini našom slavenskom braćom, priključe …
Telegram je poslat još i pridsidniku SAD Franklinu Ruzveltu, maršalu Staljinu i pridsidniku britanske vlade Vinstonu Čerčilu (ni manje ni više). Mogući smer ovakog raspleta positom Tavankutu, najavio je bunjevački general Narodno oslobodilačke vojske Ivan Rukavina, iz čuvenog roda ličkih Rukavina. Rođen je 26. januara 1912. u Otočcu, penzionisan ko general armije, gimnaziju završio u Ogulinu, studiro medicinu u Zagrebu, di je posto član SKOJ-a od 1933. Bio je komandant bataljona „Đuro Đaković” 129. internacionalne brigade u španskom građanskom ratu, jedan od organizatora ustanka na Kordunu i Baniji, od ustanka do septembra 1943. komandant Glavnog štaba NOPO Hrvatske. Od maja 1942. je član vrhovnog štaba NOP i DV Jugoslavije – (obavištenje J. B.Tita iz Foče od 06.05.1942.), od 1943. do 1944. komandant je IV korpusa NOVJ, a u vrime posite na Tavankutu, kako stoji u „Radio vijestima” od 30. decembra – zapovidnik je Vojne uprave za Banat, Bačku i Baranju, pa šef naše vojne misije u Parizu, načelnik VVA JNA, komandant armije, narodni heroj, akademik (Podaci iz „Vojna Enciklopedija” i iz „Leksikon – Narodnooslobodilački rat i revolucija u Jugoslaviji 1941-1945.). Njegova vojna karijera trajala je do prolića 1967. kad je sminjen. Tito o tome kaže:
– Još u decembru 1966. Godine kad je pao Ranković, u Bijeloj vili održan je sastanak sa vojnim vrhom, na kojem su generali Ivan Rukavina i Bogdan Oreščanin inzistirali na reorganizaciji JNA i konceptu Teritorijalne obrane (TO) u republikama. Gošnjak (ministar vojni) je bio protiv, a podržavao ga je general Nenezić. No „lavina” reorganizacije Armije je krenula. Rukavina i Oreščanin imali su podršku Bakarića i Kardelja. Osim toga, i Vlado je bio stalno u sukobu sa Gošnjakom od 1944. godine i njegovim izborom za sekretara CK Hrvatske. U drugim republikama Gošnjaka su smatrali ruskim čovekom, ali nikad nisu mogli dokazati da je „rusofil”. U proleće 1967. godine predlagali su Oreščanina za ministra. Ja nisam pristao i Gošnjak je i dalje bio ministar. Videći da nemam republičke podrške posebno Slovenije, Hrvatske i Makedonije, ja sam odlučio da Ivan ide u penziju, posebno zbog njegovog stava prema TO. Njegovo mesto dobio je Nikola Ljubičić, iako je i sam Gošnjak predlagao Oreščanina. Odmah po donošenju novog Ustava Gošnjak je i službeno penzionisan. (Vjenceslav Cenčić „Titova poslednja ispovest” u izdanju „Grafos” Beograd i „Orfelin” Kraljevo, 2001.).

Tavankućani, čestitamo vam Božić

O positi Tavankutu, novine „Radio vijesti” izvištavaju da je general Rukavina došo čestitat Božić u društvu pridstavnika Nacionalnog komiteta – Nikole Petrovića, koji je tu sa željom da u ime vojvođanski Srba čestita Božić, pridsidnika NOO za grad Lajče Jaramazovića, komandanta Vojnog područja Miloša Tadijinog, člana Glavnog odbora NOO Geze Tikvickog, pročelnika privrednog odeljka Ladislava Grosa i drugih. Dočekani su na početku sela svečano s konjanicima i zastavama. Na lipim željama u selu, upućeni od strane dr Grge Tumbasa, general Ivan Rukavina je odgovorio „bunjevačkim narječjem” kako stoji u novinama slidećim ričima:
– Srićan vam Božić, da vam progovorim našom lipom ikavicom kako me je moja majka naučila, došao sam ne da vam držim programski govor, nego da vam zaželim srićan Božić i da se proveselim s vama. Ali ipak osvrniću se na historiju Hrvata u ovim krajevima. Za vrime Austro-ugarske pokušavali su da vas odnarode i pomađare. I što su oni u svom nastojanju bili uporniji vi ste bili čvršći i vi ste pobjedili. Za vrime prošle Jugoslavije opet su vam pokušali osporiti hrvatstvo, a sad kad je stvorena demokratska i federativna Jugoslavija ja vam kažem da nema više bojazni bez obzira kojoj će federativnoj jedinici pripadati autonomna Vojvodina, da će tko više osporavati vaša prava ili hrvatstvo.

Govor je prikidan klicanjem maršalu Staljinu i maršalu Titu. Zašto je upravo general Ivan Rukavina došo da kaže koju Bunjevcima, na lipoj mišanoj, zaboravljenoj, a kod nas najvećma očuvanoj ikavici, kogod moždar mož razumit ako samo malo tidne. Nijel moždar odlazak Baranje, koja je do kraja rata smatrana integralnim dilom Vojvodine, na zahtiv KP Hrvatske 1945. iz sastava Vojvodine, a ulazak istočnog Srima u njezin sastav, iako je Andrija Hebrang, na svoju ruku 1945. poslo čitavu garnituru svoji rukovodilaca u Misni komitet Srimske Mitrovice, sa zadatkom da obuhvati sve partijske organizacije u Srimu i da ji priključi CK-u KP Hrvatske, čemu se Tito istina odlučno usprotivio („Novi prilozi za biografiju J. B. Tita” III tom,Vladimir Dedijer -Beograd 1984./, ko još jedno, od i sad tabu tema, na istom ovom tragu, novi prostora).

Sudbina „trokuta” Subotica – Sombor – Baja

Ova ideja, naravno nije nova. Maja 1939. zakazan je dolazak izaslanika dr Mačeka (koji je u Subotici studiro prava), dr Ljudevita Tomašića u Šebešić, al je posita bila zabranjena, a podnete su i krivične prijave zbog širenja visti da je postignut sporazum po kojem će u kraljevini Jugoslaviji doć do izvesni pomiranja granica. Čitani su i tekstovi za koje se divanilo da su nacrti sporazuma (Istorijski arhiv Subotica, F57.3616/1939.) U službenim biluškama žandarmerije, evidentirano je da je misec dana prija, zemljoradnik Franjo Rudić iz Tavankuta dobio od Josipa Vukovića Đide niki tekst sporazuma i da je u njemu označena posebno kraljevina Srbija, kraljevina Hrvatska i kraljevina Slovenija, s novim graničnim linijama, odnosno koji će kotari kojoj kraljevini pripasti, dok će vojska i mornarica bit zajedničke, a budžeti odvojeni. Ovaj konfederalni proces, započet je potpisivanjom sporazuma Cvetković –Maček 24. avgusta 1939. s čime je stvorena Banovina Hrvatska, s nizom državni ovlašćenja. Granice ovim sporazumom nisu bile do kraja definisane, a jednom dilu bački prvaka HSS-a divanjeno je o ulasku linije Batina – Darda – Sombor – Subotica u Banovinu Hrvatsku. O tom „Subotičke novine” od 26. januara 1940. godine donose izjavu subotičkog prvaka HSS-a Josipa Vukovića Đide, datu prilikom njegovog boravka u Zagrebu, da granice Banovine nisu konačne i da će Subotica (najdalja tačka linije) bit uključena. (Stevan Mačković, „Klasje naših ravni”,1-2 2005. U ovom broju objavljen je i faksimil osnovne naredbe GNOV Novi Sad, al u drugom kontekstu). Kako god bilo s drugima, cila Bačka (južna, jel i Baja je bila u Bačkoj), ostala je di je bila prija stvaranja DFJ.

Kako su nas „obrađivali”

Mi Bunjevci nemamo pomoć ni jedne države na svitu, ko što je imaje od svojih Hrvati, Mađari, Česi, Slovaci, Albanci, Rumuni… već samo od države čija smo nacionalna manjina, što imaje i drugi, pored već spominjane pomoći države svoji zemljaka. Ni Bunjevci u Madžarskoj ne dobivaje za svoje aktivnosti ni filera, njeva je Akademija nauka „naučno utvrdila”, da nema osnova da postojimo ko narod, ko zasebnost, već samo ko Hrvati. Poznat je termin –„bot-Magyar”, ko metod madžarizacije Bunjevaca, sve do kraja sedamdeseti godina, a ima značenje onog ko je pod batinom posto „domaći”. Taki je bilo i u socijalističko vrime, o čemu su nam na naš i njev užas, divanili Bunjevci iz mista južne Mađarske, kako su njim očeve priko vikenda policijski „obrađivali”. Tu nisu vodili računa jesil ti Bunjevac-Hrvat, jel Bunjevac. Bilo je to oplavljivanje leđa „vod-Raca”, jel oped u privodu – diviji Raca. Interesantno je, ako se to tako mož za ovo kazat, da su izgleda baćuške to podržavali i inicirali. Čudno? Ne, evo i zašto. Snižnog januara 1946. delegacija od deset pridstavnika bački (madžarskog dila) Bunjevaca iz Baje, Gare, Čavolja, Bačaljmaša i drugi manji mista, pridvođena piscom Antunom Karagićom positila je Beograd. Primijo ji je Tito, a sastanku su prisustvovali vojni ministar Ivan Gošnjak i pridsidnik parlamenta Ivan Ribar. Tom prilikom domaćinima su gosti otvoreno izrazili želju da se bajski trougao pripoji Jugoslaviji, a na bazi svega onog što su u Drugom svitskom ratu činili, naročito formiranjom NOO-a u mistima sa našim bunjevačkim i srpskim življom. Tito nije tajio da je to za njega neizvodivo, govoreć otvore-
no:
– Ne mogu žrtvovati pola Istre za jedan deo teritorije Bačke, ni onda ako tamo puno južnih Slovena živi, jer i u Istri puno Hrvata živi, i o njima se moram starati, a i teritorija je sa vojne tačke gledišta izuzetno važna za Jugoslaviju. Dakle, nisu tačni navodi pojedinih mlađih autora, da su tom prilikom davana obećanja, da su data „jemstva delegaciji da će se zauzeti u njihovim nastojanjima u pripajanju tog područja Jugoslaviji”, a koja su mogla kod gostiju podgrijavati lažnu nadu.

Sva Titova ohrabrivanja prilikom rastanka, da ne klonu (lipo od njega), nisu njim pomogli na povratku. Na granici su ji naravno, čekali organi unutrašnji poslova, oma su odvedeni na saslušanje, koje se nastavilo sukcesivno. Ipak 19. -20. maja 1946. održan je I kongres Antifašističkog fronta za južnoslovensku sekciju u Baji. Odlučeno je da se južni Sloveni izdvoje iz dotad postojećeg Slovačko-južnoslovenskog saveza i formiraje svoj poseban savez. Petog oktobra 1947. u Bačaljmašu održali su svoj II kongres, na kojem su izmed ostalog prominili ime Antifašističkog fronta južnih Slovena Mađarske u Demokratski savez južnih Slovena Mađarske, brojeć početkom 1948. godine oko 13.000 članova. Sve do zaoštravanja odnosa sa Sovjetskim savezom bilo je aktivnosti, kad su griji od prija par godina za Antuna Karagića odlukom suda postali teški sedam godina, za Lazu Babića pet godina, a i ostali su dobili prema „zaslugama”. Najveću kaznu novi razvoj događaja dono je Milanu Ognjenoviću kojeg je Dr Janko Peter, pridsidnik Narodnog suda u Budimpešti, osudio na devet godina robije i zaplinu imovine. Interesantno da o ovim značajnim događajima prva posliratna knjiga o madžarskim južnim Slovenima, koju je objavio Danilo Urosevics 1969. nema ni riči. Aktivnosti su počele još 7. 12. 1944. kad su Bunjevci i Srbi iskoristivši dolazak Crvene armije formirali revolucionarnu vlast. Posli ukidanja vojne uprave u Madžarskoj, marta 1945. osnovane su misne organizacije Antifašističkog fronta Slovena u Baji i Santovu.

Nada u „pripojenje”

Jedan od glavni vojni rukovodilaca, poslat iz Subotice, bio je (bezbednjak) Marko Poljaković. Virujuć da je pripojenje Jugoslaviji moguće, na narodnom zboru u Gari, Antun Karagić upravo iz Gare, vodeći organizator ovi gibanja i pridsidnik NO za subotički okrug Lajčo Jaramazović, divanili su javno o ideji pripojenja. Karagića spominju i u zapisniku sa sidnice CK KP Hrvatske od 14.12.1945. Vladimir Bakarić prema zapisniku kaže:

– Ovdje je bio Karagić iz Banjskog Trokuta (tako stoji), te je tražio pomoć u radu. Pitao sam tko je on, Kardelj je javio da je isti na čelu fronte i da radi sa nama, i javio nam je da mu mi damo što veću pomoć i da rukovodimo sa političkom akcijom u Banjskom Trouglu (opet isto), pošto su tamo u većini Hrvati, te da im pomognemo da budu što glasniji u njihovom zahtjevu za pripojenje Jugoslaviji.
Stevo Krajačić nastavlja:
– Hrvati u Subotici su zapos- tavljeni, mislim da bi mi to trebali da ispitamo…
Vicko Krstulović:
– Kada je bio Pajo (Pavle Gregorić) u Subotici on je tamo govorio, a subotička štampa nije donijela ništa premda je on Ministar za Hrvatsku u Saveznoj Vladi.
Stevo Krajačič:
– Jedino rješenje za Suboticu i okolicu bilo bi pripojenje tog kraja Hrvatskoj. Pošto je tamo većina Hrvata a odnos prema njima nepravilan, to bi se kad se povuče Crvena Armija iz Mađarske, ako se te stvari ranije ne riješe tamošnji nezadovoljnici mogli bi u Mađarskoj da nađu podršku kao na pr. Janka Pusta.

(3)
Karagića spominje i dr Juraj Andraši u svom podužem izvištaju Komisiji za razgraničenje kod Pridsidništva Vlade Hrvatske od 23. novembra 1945. U kojem, izmed ostalog kaže:
– Glavna mi je zadaća bila, da pronađem način, kako da se priberu uvjerljivi dokazi o broju našega življa u Bajskom trokutu…. Drug Jaramazović (kasniji ministar brez portfelja u Vladi Srbije, na čijem su se salašu krili ilegalci, pa i Jevreji, primedba I.P.) je u svojstvu predsjednika narodnog odbora pokazao naročito zanimanje za moj rad te mi je dva puta stavio automobil na raspolaganje, da bi mogao doći do druga Karagića, koji navodno najbolje može poslužiti za informacije. Nesreća je htela da se sa njime nisam mogao naći, ali sam ostavio upute kod tajnika okružnog odbora Ninkova.

Rišenje pitanja Bunjevac – Hrvat

Ko najvridniji nalaz u Somboru smatra, gradivo o katastru o svim opštinama Bajskog trokuta, a koje se slučajno nalazilo u Somboru. Andraši tačno zna šta pojam Bajski trokut znači, za razliku od mnogi koji danas misle i pišu, da je to trokut Baja-Sombor-Subotica. O stanju u njem, u ovom značajnom izveštaju Andraši nastavlja:
– Mađarska statistika za Baj- ski trokut je za nas skroz nepovoljna. Ona pokazuje naprama 11.600 Hrvata i Srba (14%) 44.000 Mađara (52%). Za svoga boravka u Subotici i okolici prikupio sam od nekih poznavalaca (Lulić, Blaško Rajić, potpredsjednik ONO u Somboru Vujović) mnogo povoljnije brojeve, prema kojima bi omjer našeg življa bio bar podjednak. Za to govore i drugi neki dokazi, npr. da se u Baji služba u crkvi (propovjed) vrši svake druge nedjelje na hrvatskom jeziku (po kazivanju biskupa Budanovića). Dr. Katanec obećao mi je u tom pravcu poslati pismeno izvješće, a u tu svrhu imao bi se poslužiti kazivanjem Ante Karagića iz Gare, koji sada živi u Riđici. Na sastanku kod predsjednika okružnog narodnog odbora u Subotici Jaramazovića, obećani su mi još specijalni referati za pojedina pitanja o Bajskom trokutu od drugova Šokčića i Mazića. Potonji bi opisao učešće Bunjevaca Bajskog trokuta u narodno-oslobodilačkoj borbi i njihovo nastojanje, da budu pripojeni Jugoslaviji. U tu svrhu bile su u Beogradu dvije delegacije, od kojih je jedna navodno dobila obećanje od maršala Tita. Od direktora gimnazije Evetovića primit ćemo izvješća o postupanju Mađara s našim školama za vrijeme okupacije, da bi nam to poslužilo kao primjer njihova nastojanja za mađarizaciju… Jedino sam u Subotici pregledao izvješća subotičke gimnazije od 1894. do 1910. Opazio sam da je 1894. bilo na toj gimnaziji iskazano 103 Bunjevca i 19 Srbo-Hrvata, a taj broj sve više pada tako da ima 1910. svega samo 41 Bunjevac i 17 Srba. Zato sam zamolio prof. Evetovića, da sam ili neko drugi prođe sva imena đaka iz 1910. i ispiše one, koji su po njegovu znanju Hrvati.

Pavle Gregorić, ministar za Hrvatsku u Ministarskom savitu DF Jugoslaije, poslao je 28. aprila 1945. Pridsidništvu narodne vlade Hrvatske, u Šibenik, zanimljiv pridlog. On u ovom dopisu prvo određiva tadašnje granice Vojvodine,
slidećim ričima:
– Vojvodina je na zapad, prema Hrvatskoj dopirala dotle, dokle su vojvođanski partizanski odredi i narodno-oslobodilačke vlasti organizovale oslobodilačku borbu. To je bilo do Vukovara i do Vinkovaca… Pravednim rešenjem pitanja granice Vojvodine na zapadu Srema prema Slavoniji, odnosno prema federalnoj Hrvatskoj, zatim rešenje pitanja Bunjevaca-Šokaca-Hrvata u Bačkoj… Pitanje Bunjevac-Šokaca-Hrvata u Bačkoj ne može i ne treba da se reši možda nekim odvajanjem severo-zapadne Bačke, tj. kraja između Subotice-Sombora i Dunava, i pripajanjem toga kraja Hrvatskoj… Ako je potrebno da Hrvatska bude pojačana izvesnim delom Vojvodine, prirodnije bi bilo da se Baranja uklopi (preko Osijeka) pored toga što u njoj ima Srba koliko i Hrvata (vidi tabelu I) i što ranije nije bila sastavni deo Hrvatske, nego je u sklopu Vojvodine ušla u sastav Jugoslavije. Ovakvo srpsko-hrvatsko razgraničenje nazvali bi bačko-baranjskom kompenzacijom. U tom slučaju Dunav bi postao prirodna granica Vojvodine…

Koliko je koga bilo

Spominuti popis stanovništva koji prilaže drug Gregorić, navodi da u Bačkoj ima 92.217 Hrvata, dok ji u Baranji ima 10.434, Bunjevce zasebno, ne vidi u izvištaju komisije za popis. Sam grad Subotica, prema popisu sprovedenom u Kraljevini Jugoslaviji 1931., na koji se u krajnoj liniji Drug i oslanja, ima zvanično 18.145 Bunjevaca, (više nego što čitava Baranja ima Hrvata), i 683 Hrvata, a sa spoljnim teritorijama grada, broj Bunjevaca je 43.832, il 44,29% , Hrvata ima ukupno 880. ili 0,89%. Značajan je pored Bunjevaca, procenat Madžara od 38,73%, treći po broju su Srbi sa 8,86%, a četvrti Jevreji sa 3,78%, Nimci čine 1,99%. I u dopisu, koji je Gregorić dostavio 14. jula 1945. Radi Pribićeviću, u Pridsidništvo Vlade Hrvatske, u kojem ga upoznaje s dopisom koji je poslao Pridsidništvu Ministarskog savita DFJ, o obustavljanju izbora za norodnooslobodilačke odbore u Vojvodini (da se zbog eventualni novi granica, ne sprovode još jedared), on barata a istim proizvoljnim relacijama, jel kaže da u Subotici ima 65% Hrvata. Ovaka matematika, bazira se i na značajnom smanjenju učešća u ukupnom broju stanovnika Nimaca, Madžara i Jevreja.

Šta i di sa Suboticom, Somborom…

Komisija ko da je spominuto, Gregorićevo, naučila napamet. Pridsidnik AVNOJA dr. I. Ribar, u ime svog Pridsidništva, poslo je 10. jula 1945. Pridsidništvu Ministarskog savita DFJ, izvištaj komisije za razgraničenje izmed Hrvatske i Vojvodine. Članovi komisije, formirane 19. juna 1945. s hrvatske strane, bili su Vicko Krstulović, ministar unutrašnji poslova Narodne vlade Hrvatske i Jerko Zlatarić, potpridsidnik Okružnog NOO-a u Somboru, rodom iz baranjskog sela Gajić, a sa srpske strane Jovan Veselinov – Žarko, sekretar JNOF-a Vojvodine i Milentije Popović, ministar unutrašnji poslova Narodne vlade Srbije. Pridsidnik je bio crnogorski kadar Milovan Đilas, ministar za Crnu Goru pri saveznoj vladi. Prema izveštaju, sporne teritorije izmed Hrvatske i Vojvodine (tako stoji) u srezovi Subotica, Sombor, Apatin, Odžaci – severno i severoistočno od reke Dunava (Bačka). Dalje se kaže:
– Srez Subotica naseljen je u ogromnoj većini Hrvatima. Srez Sombor od slovenskih manjina ima relativnu (neznatnu) većinu Srba i to raspoređenu tako da Srbi imaju većinu u gradu Somboru, a Hrvati na selima… Iako je srez Subotica u apsolutnoj većini naseljen kompaktnim hrvatskim stanovništvom, komisija nije mogla doći do zaključka da bi sjeverno od grada Sombora mogao da se uspostavi jedan pojas koji bi zajedno sa gradom Suboticom pripadao Hrvatskoj. Taj pojas bio bi jedna neprirodna tvorevina, koja iako bi imala ogromnu većinu Hrvata, ne bi bila celovito povezana, a grad Suboticu, kao krupni privredni i kulturni centar pretvorila bi u periferski grad, čije komunikacije i čitav privredni život struje na jug, a ne na zapad. Uključenje svih pomenutih srezova u Hrvatsku ne dolazi u obzir iz prostog razloga, što u nekim od tih srezova Srbi imaju relativnu (od slovenskog življa) većinu. Zato je komisija smatrala da čitava ova teritorija treba da ostane Vojvodini. Razumije se, ako bi se ova teritorija proširila na sjever preko stare jugoslovensko-mađarske granice i uključila u sebe i Hrvate u prostoru Baje, koji se nalaze u Mađarskoj pitanje bi se moralo ponovo uzeti u pretres. Prema tome je pitanje razgraničenja na tom prostoru, sem ostalog, usko povezano sa pitanjem definitivnog utvrđivanja granica Jugoslavije na mirovnim i drugim konferencijama.

Tražimo status naroda, a ne manjine

Dok smo mi Bunjevci živili na kompaktnom prostoru, dok se nismo virujuć caru austrijskom, razasuli ko graničari, sve do Temišvara i Arada, niko nije smio zakečkavat nas, brez da to ne zažali. To je i razlog zašto se svako istraživanje, fundirano u prošlo vrime, a koje bi moglo bit čvrst temelj za nove odnose, koji će tili to oni svi, jel ne, morat u novim vrimenima omogućit određenu unutarbunjevačku kohezivnost. Druge nacionalne manjine, a nama teško pada da smo tu di smo domaćini bili, sad mi nacionalna manjina, koliko god da nas sad malo ima, imaje potporu i države Srbije – svoje matične države. U vezi sotim našim nesređenim statusom, u kom nemamo matičnu državu, bolje kazano, nijedna nas država nije priznala da nam je baš ona, matična država eksplicitno, bilo je riči 2005. kad su g. Nikola Babić, g. Đuro Bošnjak, g. Šime Sekulić i g. Josip Bošnjak, bili primljeni u kabinetu ondašnjeg pridsidnika republike, g. Vojislava Koštunice. Primio ji je savitnik g. Samardžić. U uvodnoj riči, somborski advokat, pravni zastupnik Biskupije u vrime Biskupa Lajče Budanovića, g. Đuro Bošnjak, kazo je, naravno na zvaničnom državnom – srpskom jeziku, izmed ostalog i ovo: „Povodom nacrta Zakona o nacionalnim manjinama, Bunjevci iz Bačke smatraju da se njima mora priznati status državotvornog, autohtonog, konstitutivnog naroda u državi Srbiji. Bunjevci na to imaju pravo jer su u najvažnijim trenucima istorije krajeva u kojima žive, pokazali svoju konstitutivnost i državotvornost kao autohtoni narod… oni su kao militari zajedno sa Srbima bili presudni politički faktor kod dobijanja statusa slobodnih kraljevskih gradova Sombora 1749. i Subotice 1782. godine. Dileć zajedničku sudbinu u Austrijskoj, a potom u Austro-Ugarskoj monarhiji, Bunjevci se ponovo zajedno sa Srbima izjašnjavaju za otcepljenje njihovih krajeva od Ugarske i pripojenje Srbiji… Tu su Bunjevci odigrali presudnu ulogu i upravo se najviše na nju i pozivaju tražeći svoja već jednom stečena prava. (Sitimo se završnog teksta sa Velike narodne skupštine u Novom Sadu – Srbi, Bunjevci i ostali…nije to srpska griška, već realna procina ondašnje konstalacije.) U Somboru je na primer tada po popisu iz marta meseca 1919. godine bilo 8.000 Bunjevaca, 12.000 Srba i ukupno 29.000 stanovnika. Da je 8.000 Bunjevaca glasalo za ostanak u Mađarskoj, Srbi bi bili nadglasani. Mihalj Karolji je tada već radio na obrazovanju posliratne Mađarske i vrlo aktivno (obraćajući se proglasom – Bunjevcima, Nijemcima, Rumunima, Rusinima, Sasima, Srbima i Slovacima – tim redosledom stoji u naslovu. U Subotici di su Bunjevci činili veliku većinu, značaj njevi glasova prosto je bio prisudan, primedba I.P. ) na pridobijanju Bunjevaca, obećavajući mnoštvo privilegija. Naprotiv, Bunjevci se priključuju i postaju zajedno sa Srbima nosioci zahteva za otcepljenjem od južne Ugarske i priključenje slovenskoj braći. Nise ode radilo samo o prostoj deklaraciji donetoj dana 5.11.1918. na skupštini Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Somboru i u Subotici 3.11.1918… Posli I svitskog rata, a posli pripojenja svojoj braći, Bunjevci su u Somboru i Subotici jedan od najvažnijih politički faktora, pa tako u Somboru na prvim izborima dobijaju najviše glasova. (Bože dragi kako ta slika sad nestvarno izgleda, primedba I.P.)… Imaju svoje poslanike, dobijaju od kuće Karađorđevićeve dinastije visoka odlikovanja za svoju hrabrost i rad na prisajedinjenju, oni su dakle kao autohtoni narod utvrdili svoj status konstitutivnog, državotvornog naroda. Brane svoju jedinu domovinu i u II svetskom ratu. Podaci ukazivaje da nijedan Bunjevac iz Sombora nije bio ustaša, bez obzira na to što se u to vrime ne mali broj Bunjevaca izjašnjavo za Hrvata, slideć radićevske ideje… nacionalno pravo tražimo da nam se vrati, jer smo ga zasluženo imali… stečeno pravo… to pravo stekli smo dakle, našom istorijom, našim ratovima, našom konstitutivnošću kod dobijanja statusa slobodni kraljevskih gradova, našom državotvornošću kod stvaranja nove Srbije i države SHS i njezinom odbranom u ratu… međunarodno priznanje – to naše svojstvo ima i međunarodno priznanje Pariske konferencije. Tamo je kod odlučivanja držan u rukama učesnika konferencije akt u čijem naslovu stoji reč Bunjevci, a to su bile odluke Skupštine Srba, Bunjevaca i ostali slovenski naroda Banata, Bačke i Baranje, što jeste bilo prisudno za razgraničenje sa Mađarskom po trianonskom ugovoru… Tražimo pravo na izjašnjavanje, baš onako kako nam to čl. 15 Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima Ujedinjeni naroda daje i kako to predviđa čl.5. predloga ovog zakona, tražimo da svaki Bunjevac jasno zna da se od sad mož slobodno izjasnit ko Bunjevac, da se tim izjašnjava za pripadnika jedne državotvorne, konstitutivne i autohtone nacije u ovoj zemlji, da je ovo njegova jedina domovina, da će svako u ovoj zemlji pa i van nje ovako njegovo izjašnjavanje primit s poštovanjom i uvažavanjem. Ako se on posli tog ne izjasni ko Bunjevac, mi ćemo i njeg ipak poštivati, jer je odluku dono sam za sebe, a ne kogod drugi za njega.

Kojem srezu je pripadala Subotica?

Ako pogledamo kako je u „Službenom listu Autonomne Pokrajine Vojvodine u Narodnoj Republici Srbiji” broj 40. od 9. Oktobra 1946. a na osnovu odluke Prezidijuma Narodne Skupštine Republike Srbije od 27. septembra iste godine izgledo „Zakon o administrativno-teritorijalnoj podili Autonomne Pokrajine Vojvodine” vidićemo, opet je za nepovirovat, al iđemo redom.
Član 1.
„Područje Autonomne pokrajine Vojvodine obuhvata deo teritorije Narodne Republike Srbije koji se graniči: počev od reke Save zapadno od mesta Sremska Rača, u pravcu severa, granicom Narodne Republike Srbije prema Narodnoj Republici Hrvatskoj sve do državne granice prema Mađarskoj; odatle državnom granicom prema Mađarskoj, pa državnom granicom prema Rumuniji do Dunava; zatim maticom Dunava uzvodno do granice atara naselja Krnjača, pa granicom atara naselja Krnjača do Dunava ostavljajući ovo naselje van područja Autonomne Pokrajine Vojvodine, a odatle uzvodno maticom Dunava do granice grada Zemuna do reke Save, ostavljajući grad Zemun sa aerodromom van područja Autonomne Pokrajine Vojvodine, a odatle maticom reke Save uzvodno do polazne tačke”.
Član 3.
Gradovi: Novi Sad sa Petrovaradinom, Sombor, Senta, Sremska Mitrovica, Pančevo sa Vojlovicom, Petrovgrad sa Gornjom Mužljom, Velika Kikinda, Vršac i grad Subotica sa Bajmokom…
Član 4.
Administrativni srezo-vi na području Autonomne Pokrajine Vojvodine su: Novosadski, Žabaljski, Starobečejski, Bačkopalanački, Somborski, Kulski, Odžački, Bačkotopolski (sa naseljem Novi Žednik), Senćanski, Zemunski, Staropazovački, Rumski, Sremskomitrovački, Šidski, Pančevački, Alibunarski, Kovinski, Vršački (između ostalih sa nasiljem Banatska Subotica – primedba I.B.), Severnopetrovgradski, Južnopetrovgradski, Kneževački, Kikindski i Jašatomićki.

Mislitel moždar da su i Prezidijum narodne Skupštine, Narodne Republike Srbije i ovi u Službenom listu Vojvodine, omanili zaboravljajuć da je Subotica ko treći grad (onda) po površini, posli Beograda i Zagreba, griškom izostala sa popisa srezova? Ako pažljivije pročitamo mista koja su navedena da spadaje u pojedine srezove, vidićemo da Subotica nije navedena ni ko dio kakog bližeg, jel ne daj bože daljeg sreza, istina sitili su se Banatske Subotice. Sitili su se, eto i Novog Žednika, pa ga metili u Bačkotopolski srez, al s druge strane puta od pet meteri širine, Starog Žednika, ajak. Ne možete virovat da to nisu znali, al ipak ako budnete imali sriće, da dođete do spominutog Službenog lista, uvirićete se. U slideće dvi godine ova griška nije ispravljena.

Da kogod kaže „nema više”

I tako, prithodni zahtivi još uvik stoje ni tu ni tamo, rišenje „slavnog” GNOOV-a, šire gledano, posridno je metnuto van snage formiranjom Nacionalnog savita bunjevačke nacionalne manjine, al baš onako, da kogod kaže i u Službenom listu objavi, ko je za to pozitivno ovlašćen – odlukom tom, od dana tog, spominutog prostačkog maltretiranja u zdrav razum nema više, akt je metnut van snage, nikad više ga niko, u multietničkoj i multikonfesionalnoj Vojvodini, u državi Srbiji, ne smi priminjivat jel slidi sankcija od…, još niko da uzme u postupak, pa da odanemo dušom. Makar da se spominuta posridnost ukidanja, digod akceptira na kakom državnom mistu, pa da se bar na to pozivamo. Koga srce iskreno boli, što oni
koji bi morali već po svojoj vokaciji, slidit krucijalnu misao biskupa Ivana Antunovića, da su Bunjevci stariji narod i od Srba i od Hrvata (Rasprava), i koji ne žele skrenit ni na jednu drugu, sebi tuđu stranu, ti s pravom očekivaje više određenosti, a manje pravne disperzije stavova.